Философиялық-психологиялық көркем проза
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Адам кейде жердің үстінде жүріп-ақ, аспанның ар жағында не бар екенін ойлайды. Төбесіндегі шексіз көкке ұзақ қараған сайын, өзінің қаншалықты кішкентай екенін сезінеді. Бірақ сол сәтте көңілінде бір таңғаларлық сезім оянады: кішкентай болғанымен, ол ұлан-ғайыр әлем туралы ойлай алады. Ал ойлай алатын тіршілік иесі өзінен әлдеқайда үлкен құпиялардың бар екенін сезбей тұра алмайды.
Жолаушы да дәл осындай ойдың жетегінде келе жатқан.
Күн еңкейіп, көкжиектің қызғылт шапағы бірте-бірте бозғылт түске ауысып барады. Далада жел жоқ. Алыстан естілген малдың үні де біртіндеп тына бастаған. Ол жол жиегіндегі үлкен тастың үстіне отырып, аспанға көз тікті.
— Адам баласы неге өмір сүреді? — деді ол өзіне өзі. — Тіршіліктің мәні неде? Неге мына дүниеде бәрі бір-бірімен байланысты? Неге бірінің өмірі екіншісінің қажетіне жарайды?
Ол қалтасынан шағын дәптерін алып, біраз уақыт үнсіз отырды. Содан кейін ойын қағазға түсіре бастады.
«Әлемдегі ең қымбат нәрсе — тіршілік. Жер қойнауындағы байлық та, таудағы асыл тас та, теңіз түбіндегі інжу де тірі жанның тынысымен салыстырғанда өзгеше құндылыққа ие емес. Өйткені байлықтың қадірін білетін — тіршілік иесі.
Болмыс атаулы тіршіліктің жалғасуына қызмет еткендей. Күн жарық береді, жер нәр береді, су шөл қандырады, ауа тыныс сыйлайды. Әлемдегі сансыз құбылыстардың бір-бірімен осындай үйлесімді байланыста болуы тегін емес шығар.
Тірі жандардың арасында рух иелері бар. Ал сол рух иелерінің ішінде ойлайтын, түсінетін, сұрақ қоятын, мағына іздейтін саналы тіршілік иесі — адам.
Егер жер бетінде осыншама тіршілік иесі бар болса, неге шексіз аспан кеңістігі бос болуы керек? Жер жыл сайын тіршілікке толып, бір буынның орнын екінші буын басып жатады. Табиғаттың осындай жаңаруына қарап, аспан әлемінде де біз білмейтін өз тұрғындары болуы мүмкін емес пе?»
Ол қаламын тоқтатты.
Осы ойға келгенде аспанға қайта қарады. Жұлдыздар бірінен соң бірі көріне бастаған. Әрқайсысы бір-бірінен алыс, бірақ бәрі бір кеңістіктің ішінде. Бірі жарқырап, бірі көмескі тартқанымен, ешқайсысы өз орнынан жаңылмай тұрғандай.
— Егер аспанның да өз тұрғындары болса ше? — деді ол ақырын.
Бұл жолы ол өз сұрағына өзі жауап бере алмады.
Кейде адамның ақылы бір есікті ашуға қауқарлы болғанымен, сол есіктің ар жағындағы кеңістікті толық қамти алмайды. Ақылдың шегі бар екені — оның әлсіздігі емес, керісінше, танымның әлі де жалғасатынын білдіретін белгі.
Жолаушы дәптерін жауып, ойға шомды.
Ол бұрын періштелер туралы естіген. Көне кітаптардан оқыған, үлкендердің әңгімесінен білген. Бірақ естіген нәрсені түсіну мен оның мәніне бойлау екі бөлек дүние еді.
Оның есіне пайғамбарлар тарихындағы оқиғалар түсті. Жәбрейіл періштенің Мұхаммед пайғамбарға келгені, сахабалардың оның келген сәтіне куә болғаны туралы деректер ойына оралды. Мұндай хабарлар әр дәуірде әртүрлі адамдар арқылы жеткенімен, олардың түпкі мазмұны бір арнаға тоғысатын.
— Қызық… — деді ол. — Біз өзіміз көрмеген нәрсеге кейде бір адамның сөзімен сенеміз. Ал бір-бірінен бөлек өмір сүрген, бірін-бірі танымайтын адамдардың хабарлары бір ақиқатты меңзесе, оны қалай түсіндіруге болады?
Ол енді басқа бір ойға келді.
— Шіркін, аспан тұрғындарымен тілдесуге мүмкіндік болса ғой! Олардың дүниені қалай танитынын, Жаратушы туралы не білетінін өз аузынан естісем…
Осы кезде айналаны ерекше бір тыныштық басты.
Желсіз түннің өзіне тән үнсіздігі еді. Бірақ жолаушының құлағына әлдебір терең кеңістіктен шыққандай дауыс естілді. Ол жалт қарады. Айналада ешкім жоқ. Тек жұлдыздар ғана үнсіз жымыңдайды.
— Сен бізбен жүздесіп, дәріс тыңдағың келе ме? — дегендей болды әлгі үн.
Жолаушы орнынан қозғала алмады.
— Иә… — деді ол ішінен. — Менің білгім келетіні көп.
Сол сәтте әлгі үн қайта жалғасты.
— Ендеше, біз туралы ойлағанда бір нәрсені ұмытпа. Сендер үшін жаңалық болған ақиқат біз үшін әлдеқашан мәлім. Сендер дәлел іздеп жүрген нәрселердің талайына біз куә болып келеміз.
Біз Мұхаммед пайғамбарға, Құранға және барлық пайғамбарларға жеткізілген имани ақиқаттарға сендік. Сендерге келген хабарлар біз үшін де ақиқаттың айғағы.
Біз Жаратушының бар екеніне, Оның бірлігіне және кемел сипаттарына куәлік етеміз. Сендер білетін және білмейтін рух иелерінің арасынан да осы ақиқатты мойындағандар бар. Әр дәуірде әртүрлі мекенде өмір сүрген ізгі рух иелерінің хабарлары бір-бірімен үйлесіп, бір шындықты растайды.
Жолаушы тынысын ішіне тартып, аспанға көз алмай қарады.
— Бірақ… — деді ол іштей. — Осынша көп хабардың шындық екенін қалай ажыратамыз? Біреудің айтқанына екіншісі қайшы келсе ше?
— Дұрыс сұрақ, — деген үн естілді. — Ақылды адам хабардың көптігіне ғана емес, олардың өзара байланысына да назар аударады. Егер әртүрлі кезеңде, әртүрлі жерде өмір сүрген куәгерлер бір-бірінен тәуелсіз түрде бір ақиқатты растаса, олардың ортақ мазмұны ойлануға тұрарлық дәлелге айналады. Әсіресе хабарлар бір-бірін толықтырып, біртұтас мағына құраса, олардың арасындағы үйлесімділік назардан тыс қалмауы керек.
— Демек, сендердің айтқандарың бір-біріңді растай ма?
— Иә. Бірақ сендер үшін ең маңыздысы — біреудің сөзін қайталау емес, сол сөздің мәнін түсіну. Ақылға берілген адам ақиқатты іздеуден қорықпауы керек. Көргенін де, естігенін де ой елегінен өткізуі қажет.
Жолаушының көңіліне әлдебір жарық түскендей болды.
Ол бұрын аспанды тек алыстықтың өлшемі деп білетін. Енді аспан оған танымның шексіздігін елестетті. Бұрын жұлдыздарды түннің сәні деп қабылдаса, енді олардың әрқайсысы өзіне белгісіз бір әлемнің есігіндей көрінді.
Ол дәптерін қайта ашты. Қаламын қолына алып, әлгі үннен естіген ойларды жазуға кірісті. Бірақ бір сәтте тоқтады.
— Мен неге осы уақытқа дейін тек өзім көрген дүниемен ғана шектеліп келдім? — деді ол.
Осы сұрақ оны бұрынғыдан да терең ойға жетеледі.
Адамның көзі көрген кеңістік — бүкіл болмыс емес. Құлағы естіген үн — барлық дыбыс емес. Ақылы таныған шындық — барша ақиқаттың шегі емес. Адамның танымы өскен сайын, білмейтін дүниесінің қаншалықты көп екенін де түсіне бастайды.
Ол аспанға ұзақ қарады.
Сол сәтте бұрынғы күмәндерінің орнына жаңа сұрақтар келді. Бірақ бұл жолы сұрақтар оны мазасыздандырмады. Керісінше, ізденуге шақырғандай еді.
Түн ортасына қарай жолаушы жолға жиналды. Дәптерін қалтасына салып, соңғы рет аспанға көз тастады.
— Мен бүгін аспан тұрғындарын көрген жоқпын, — деді ол өзіне. — Бірақ аспан туралы ойым өзгерді. Ең бастысы, білмейтін нәрсемді жоққа шығаруға асықпау керектігін түсіндім.
Ол жүріп кетті.
Таң ата бастағанда, шығыстан жарық көрінді. Қараңғылық шегініп, дала қайтадан тіршілікке толды. Құстардың үні естіліп, алыстағы ауылдан түтін көтерілді.
Жолаушы бір сәтке тоқтап, таңғы аспанға қарады. Кеше түндегі жұлдыздардың көбі көрінбейді. Бірақ олардың жоғалып кетпегенін ол енді жақсы білетін.
Адам да кейде ақиқатты көрмей қалған сәтінде оны жоқ деп ойлайды. Алайда көрінбеу мен болмау — екі түрлі ұғым.
Ол осы ойды дәптеріне соңғы рет түсірді:
«Адамның ақылы — ақиқатты іздейтін құрал. Бірақ ақылдың көкжиегі аспанмен шектелмейді. Көрінген дүниені танып қана қоймай, көрінбейтін болмыстың мәніне де ой жүгірте білу керек. Өйткені шындық адамның көзі жеткен жерден ғана басталмайды».
Эпилог
Сол күннен кейін жолаушы аспанға бұрынғыдай қарамайтын болды. Ол үшін аспан енді жай ғана көгілдір кеңістік емес, сансыз сырдың мекені еді.
Бір кездері ол жауап іздеп аспанға қараған. Енді әр қараған сайын жаңа сұрақ табатын болды.
Өйткені танымның ең үлкен жемісі — барлық сұраққа жауап табу емес, ақиқатқа бастайтын дұрыс сұрақ қоя білу.
Кейде адам аспанға қарап, жұлдыздарды іздейді. Ал шын мәнінде, сол сәтте ол өз ақылының көкжиегін іздеп тұрады.
