Философиялық-психологиялық әңгіме
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Таңғы салқын әлі тарамаған. Жусанды адырдың үстін жұқа тұман басып, алыстағы қыраттар бозғылт сағымға сіңіп бара жатты. Қойтастың етегіндегі шағын бұлақтың суы сылдырап ағып, айналасына тіршіліктің үнін таратады. Ибн Масғұд ешкілерді өріске қарай айдап, бір шеттегі жалпақ тасқа отырды. Қолындағы таяғын жерге тіреп, көкжиекке ұзақ қарады.
Оның күнделікті тіршілігі осылай өтетін. Таң атса – мал соңында, күн батса – қора басында. Біреудің малын бағып жүрген бақташының байлығы да, атағы да жоқ. Бірақ оның өзіне тиесілі бір дүниесі бар еді. Ол – ешкім тартып ала алмайтын ары.
Ибн Масғұд қожайынының ешкілерін жақсы танитын. Қайсысы қашан төлдейтінін, қайсысының сүті мол екенін, қайсысының мінезі шәлкес екенін жатқа білетін. Малға қараған сайын өзіне тапсырылған аманаттың салмағын сезінетін. Кейде аштық қысқанда да, сүтке қол созбайтын. Өйткені біреудің мүлкіне қол сұғу – өз арыңа дақ түсіру екенін білетін.
Сол күні жайылым жақтан екі жолаушы көрінді. Бірі – жүзінен сабыр мен байыптылық байқалатын кісі, екіншісі – оның жанындағы серігі. Екеуі де ұзақ жол жүрген адамдарға ұқсайды. Шаң басқан киімдері мен баяу қадамдарынан шаршағандары сезіледі.
Олар жақындай бергенде, Ибн Масғұд орнынан тұрып, сәлем берді.
— Бұл маңда малды кім бағады? – деп сұрады жолаушылардың бірі.
— Мен бағамын. Бірақ ешкілердің иесі емеспін.
— Бізге сүт берер ме едің?
Ибн Масғұд бір сәт үнсіз қалды. Жолаушылардың жүзіне қарады да, жауап берді.
— Сүтін беруге хақым жоқ. Бұл ешкілер менікі емес. Біреудің малын өз қалауымша пайдалана алмаймын.
Ол бұл сөзді өзін ақтау үшін айтқан жоқ. Қарапайым ғана шындықты жеткізді. Жолаушылардың өтінішін орындамау оған оңай болған жоқ. Бірақ біреудің ақысына қол сұққаннан гөрі, қонақтардың алдында ыңғайсыз күйде қалғанды жөн көрді.
Жолаушы оның жауабын естіп, басын изеді.
— Онда маған сүті жоқ, қысыр ешкіні алып келші, – деді.
Ибн Масғұд таңғалды. Оның көз алдына қораның шетінде жүрген бір ешкі елестеді. Ол ешкі екі жылдан бері текеге қосылмаған. Желіні де сүт беретін малдікіндей емес. Тіпті сүт шығуы мүмкін деген ойдың өзі қисынсыз еді.
— Мына ешкіден сүт шықпайды ғой, – деді ол.
— Алып кел.
Ибн Масғұд ешкіні жетектеп әкелді. Жолаушы оның жанына жақындап, қолын желініне тигізді. Содан соң дұға етті.
Бақташы үнсіз қарап тұрды.
Оның санасында бір-біріне сыйыспайтын екі ой арпалысып жатты. Бірі: «Бұл мүмкін емес», – десе, екіншісі: «Әліптің артын бағайын, не болар екен?» – деді.
Көп ұзамай ешкінің желініне сүт жинала бастады. Оны сауғанда, ыдысқа аппақ сүт құйылды.
Ибн Масғұд көзін алмай қарап тұрды. Әлгі ешкіден бұрын-соңды сүт көрмеген еді. Ал қазір оның көз алдында мүмкін емес деп ойлаған нәрсе жүзеге асып жатты.
Жолаушылар сүттен ауыз тиді. Бақташы да сол көріністің әсерінен ұзақ уақыт тіл қатпады.
Ол ешкіні емес, өз жүрегіндегі өзгерісті бақылап тұрғандай еді.
— Бұл қалай болды? – деген сұрақ еріксіз көкірегінен көтерілді.
Жауап іздеген сайын жаңа сұрақтар туындай берді. Ол осыған дейін өмірді өзі білетін заңдылықтардың шеңберінде ғана түсініп келгенін аңғарды. Ал бүгін сол шеңбердің сыртында да ақиқат бар екенін сезінді.
Жолаушылардың бірі – Алла елшісі Мұхаммед (с.а.с.) еді. Оның қасындағы серігі Әбу Бәкір болатын.
Ибн Масғұд бұл оқиғадан кейін иман келтірді.
Бірақ оның жүрегінде сол күннен бастап тағы бір ой орнығып қалды: адам кейде бір ғажайыпты көру арқылы өзгереді, ал кейде сол ғажайыпты қабылдауға әзір тұрған жүрегі арқылы ақиқатты таниды.
ЖАЙЫЛЫМДАҒЫ СОЛ КҮН
Арада жылдар өтті.
Бір кездері өзгенің ешкісін баққан қарапайым жігіт енді білім мен парасаттың иесіне айналды. Оның даусы Құран оқығанда ерекше әсерлі шығатын. Бір кезде жайылымда үнсіз тұрған бақташы енді талай адамның жүрегіне ой салатын сөздердің иесі болды.
Адамдар оның бұрынғы өмірін білмеуі де мүмкін еді. Бірақ Ибн Масғұд өзінің кім болғанын ұмытқан жоқ.
Ол кейде өткен күндерін есіне алғанда, қожайынының ешкілерін ойлайтын. Сол ешкілердің ішінде бір кезде сүті жоқ деп есептелген әлгі жануар да бар еді.
Сол бір күн оның өміріндегі үлкен өзгерістің бастауына айналды.
Алайда бұл оқиғадан бір ғана мұғжизаны көру аз. Оның астарында адам баласына арналған басқа да терең сабақ жатыр.
Ибн Масғұд иманға келмей тұрып-ақ өзгенің ақысына адал болды. Ол өзіне сеніп тапсырылған дүниені иемденуге тырыспады. Оның қолында билік те, байлық та болған жоқ. Бірақ қолындағы аз ғана мүмкіндіктің өзін әділетсіз пайдаланбады.
Өйткені адалдық адамның жағдайына қарай өзгермеуі керек.
Біреудің мүлкіне ие болмаған адам да адал бола алады. Ал үлкен дүниеге ие болған адамның бәрі бірдей адал бола бермейді.
АДАМНЫҢ ШЫН БАЙЛЫҒЫ
Бірде бір жас жігіт ұстазынан:
— Адамның шын мәніндегі байлығы неде? – деп сұрапты.
Ұстазы бірден жауап бермеді. Үстел үстінде жатқан екі затты көрсетті. Бірі – алтын сақина, екіншісі – ескі ағаш кілт.
— Мына екеуінің қайсысы қымбат? – деді.
— Әрине, алтын сақина.
— Ал егер алтын сақинаны иесі жоғалтып алса, ал ағаш кілт біреудің үйін ашып, оны аман сақтап қалса ше?
Жігіт ойланып қалды.
— Заттың құны оның бағасымен ғана өлшенбейді екен, – деді ол.
— Адамның да қадірі қолындағы дүниесімен өлшенбейді. Оның шынайы бағасы – қолына берілген дүниеге қалай қарайтынында. Біреудің ақысын жеген байдан гөрі, өзгенің малын аман сақтаған кедейдің абыройы биік болуы мүмкін.
Жігіт үндемеді.
Ұстазы сөзін жалғады:
— Адамға кейде үлкен мүмкіндік беріледі. Сол сәтте оның кім екені анықталады. Ешкім көрмей тұрғанда да аманатқа қиянат жасамаса, міне, нағыз мінез сол.
Күндердің күнінде адам өмірден өткенде, артында қалдырған дүниесін өзгелер бөліседі. Үйі басқа біреуге бұйырады, қызметі өзге адамға беріледі, байлығы мұрагерлеріне қалады. Ал оның адалдығы мен адамгершілігі туралы естелік қана жүректерде сақталады.
Ибн Масғұдтың сол бір жайылымдағы әрекеті бізге осыны аңғартады.
Ол ешкілердің иесі емес еді. Бірақ сол ешкілерге жауапты болатын. Жауапкершілікті иелікпен шатастырмады. Өзіне тиесілі емес дүниені өзінікіндей пайдаланбады.
Адамның өміріндегі ең үлкен сынақтардың бірі де осы емес пе?
Бізге біреудің сенімі тапсырылады. Біреудің баласы аманатталады. Біреудің мүлкі қолымызға беріледі. Біреудің құпиясы көңілімізге жүктеледі. Біреудің тағдырына әсер ететін шешім қабылдайтын орынға келеміз.
Сол кезде өзімізге бір сұрақ қоюымыз керек:
«Мұның иесі мен болмасам да, мен бұған адал қарай аламын ба?»
Ибн Масғұдтың өміріндегі бір күн бізге осындай ой қалдырады.
Өйткені адамның шынайы биіктігі қолындағы дүниенің көптігімен емес, сол дүниеге деген көзқарасының тазалығымен өлшенеді.
Адалдық – адам ешкімге көрінбеген кезде де өз арының алдында ұялмай өмір сүре алуы.
