ӘЛЕМНІҢ КІЛТІ АДАМНЫҢ ҚОЛЫНДА

ӘЛЕМНІҢ КІЛТІ АДАМНЫҢ ҚОЛЫНДА

Адам баласы кейде аспанға ұзақ қарап, жұлдыздардың сырын білгісі келеді. Кейде теңіздің тереңіне үңіліп, оның түбінде не жатқанын ойлайды. Таудың биіктігіне таңырқап, жердің қойнауындағы байлықты зерттейді. Бірақ осынша кең дүниенің ортасында жүріп, өз ішіндегі әлемге назар аударуға келгенде асығыстық танытады. Өзгенің мінезін тануға тырысады, табиғаттың заңдылығын зерттейді, ал өзінің кім екенін, нені қалайтынын, неге қуанатынын, неден қорқатынын түсінуге келгенде үнсіз қалады.

Бірде жас жігіт әкесінен:

– Әке, осы дүниенің бар сырын түсіну үшін не істеу керек? – деп сұрапты.

Әкесі ауладағы ескі сандықты көрсетіп:

– Мына сандықтың кілті қайда екенін білесің бе? – деді.

– Жоқ.

– Ішінде не бар екенін білгің келсе, алдымен кілтін табуың керек. Ал кілтті іздемей, сандықтың сырын қанша ойласаң да, ішін көре алмайсың.

Жігіт сандықты айналып қарап, құлпын ұстап көрді. Содан кейін әкесіне бұрылды.

– Бірақ мен кілттің қайда екенін білмеймін ғой.

– Кейде адам іздеген нәрсесінің кілтін өз қолында ұстап тұрады. Тек соны аңғармайды, – деді әкесі.

Бұл шағын әңгімеде адам болмысына қатысты үлкен ой жатыр. Әлемнің кілті адамның қолында деген сөз – адамның бүкіл ғаламды өз қалауынша басқара алатынын білдірмейді. Оның мәні әлдеқайда терең. Адамға берілген сана, ақыл, сезім, дене және таным қабілеті арқылы ол айналасындағы дүниені түсіне алады. Табиғаттағы құбылыстарды жай ғана көріп қоймай, олардың арасындағы байланысты аңғарады. Басқалар үшін қарапайым көрінетін жаңбырдан тіршіліктің сырын, бір дәннен болашақ орманның мүмкіндігін көреді.

Бір тамшы суға қараған екі адамның ойы екі түрлі болуы мүмкін. Бірі оны жай ғана су деп қабылдайды. Екіншісі сол тамшының бұлттан қалай пайда болғанын, жерге қалай түскенін, топыраққа сіңіп, өсімдікке қалай нәр беретінін ойлайды. Бір құбылыс, бірақ екі түрлі таным. Демек, дүниенің мәнін ашатын нәрсе – адамның сыртқы көзқарасымен ғана шектелмейтін ішкі таным қабілеті.

Ал «әлемнің кілті адамның қолында және өз болмысына тағылған» деген тұжырымдағы ең маңызды ишара – адамның өзін тану арқылы дүниені тануға жол ашатыны.

Адамның өз болмысы – шағын бір әлем. Оның ішінде қуаныш пен қайғы, үміт пен күдік, батылдық пен қорқыныш, мейірім мен ашу қатар өмір сүреді. Кейде адам біреуге ренжігенде, шын мәнінде, өзінің орындалмаған үмітіне өкпелеп жүреді. Біреудің жетістігін көргенде, қызғаныш сезімі оянуы мүмкін. Ал сол сезімнің түбіне үңілсе, өзінің де бір нәрсеге қол жеткізгісі келетінін аңғарады.

Өзін түсінбеген адам өзгені де толық түсіне алмайды. Өйткені ол сыртқы құбылыстарды өз ішіндегі өлшеммен бағалайды. Ашулы адам айналасынан кінә іздейді, көңілі тоқ адам кішкентай қуаныштың өзін бағалай біледі. Біреу өмірді бәсекелестік деп қабылдаса, екінші біреу оны үйрену мен жетілу жолы деп түсінеді.

Осы тұста «нәпсі» ұғымының мағынасына да назар аударған жөн. Бұл жерде нәпсі сөзі тек адамның қалауы мен құмарлығын ғана емес, адамның өзін, тұтас болмысын, рухани және тәндік жаратылысын білдіретін кең мағынада қолданылған. Яғни адамның ішкі дүниесі мен сыртқы тіршілігі, өзіне берілген қабілеттер мен мүмкіндіктердің барлығы осы ұғымның аясында қарастырылады.

Адамның денесі – табиғаттың ғажайып жүйесі. Көзі көреді, құлағы естиді, жүрегі соғады, миы ойлайды. Бірақ осы мүшелердің әрқайсысы тек физиологиялық қызмет атқарумен шектелмейді. Көз арқылы сұлулықты, құлақ арқылы әуенді, ақыл арқылы себеп-салдарды, жүрек арқылы өзгенің қайғысын сезінеміз. Адам өз бойындағы осы қабілеттерді зерттей бастағанда, сыртқы әлемге деген көзқарасы да өзгереді.

Мысалы, мұғалім тақтаға жазылған бір ғана формуланы түсіндіреді. Бір оқушы оны жаттап алуға тырысады, екіншісі формуланың не үшін қажет екенін білгісі келеді. Үшіншісі сол білімді өмірде қайда қолдануға болатынын іздейді. Мұғалім үшеуіне де бірдей сабақ берді, бірақ әрқайсысының таным әлемі әртүрлі ашылды. Білімнің кілті тақтадағы жазуда ғана емес, оны қабылдайтын адамның ақылында да жатыр.

Өмірде де дәл солай. Адам дүниені өз бойындағы қабілеттер арқылы танып, әрбір оқиғадан белгілі бір мағына іздейді. Бір қиындық біреуді тоқтатса, екіншісін шыңдайды. Бір жоғалту біреудің үмітін үзсе, басқа біреуге өмірдің қадірін ұғындырады. Оқиғаның өзі өзгермеуі мүмкін, бірақ оны қабылдайтын адамның ішкі дүниесі өзгергенде, оның мағынасы да өзгереді.

Бір күні әлгі жас жігіт әкесінің сандығына қайта оралды. Бұл жолы ол кілтті іздеуге асықпады. Сандықтың жанында отырып, өзінің нені білгісі келетінін, неге сонша асыққанын ойлады. Сөйтсе, ол сандықтың ішіндегі заттарды ғана емес, әкесінің өмір бойы жинаған тәжірибесін білгісі келеді екен. Оның іздегені темір кілт емес, әкесінің жүрегінде сақталған естеліктер болып шықты.

– Әке, енді түсінген сияқтымын. Кейде біз дүниенің сырын алыстан іздейміз. Ал оны түсінуге қажет қабілеттер өз бойымызда бар екен ғой, – деді ол.

Әкесі жымиып, сандықтың қақпағын ашты.

– Адамның қолында кілт болғанымен, оны қалай пайдалануды да үйренуі керек, балам. Кілтті ұстап тұрып, есікті ашпасаң, оның пайдасы шамалы.

Шынында да, адамға ақыл берілгенімен, оны қолданбаса, білімге айналмайды. Көз берілгенімен, айналасына зер салмаса, сұлулықты байқамайды. Жүрек берілгенімен, мейірімге орын бермесе, адамдық қасиеті кемеліне келмейді. Сондықтан адамның өз болмысын тануы – бір сәттік ой емес, өмір бойы жалғасатын ізденіс.

Әлемнің кілті адамның қолында болуы – үлкен мүмкіндік әрі үлкен жауапкершілік. Өйткені адам дүниені қалай таныса, соған сәйкес өмір сүреді. Өз ішіндегі қызғанышты жеңе алмаған адам айналасынан қарсылас іздейді. Өзіндегі қорқынышты түсінбеген адам мүмкіндіктен қашады. Ал өз бойындағы қабілетті таныған адам өзгелердің де қадірін түсіне бастайды.

ЭПИЛОГ

Кейде адам өмір бойы алысқа сапар шегіп, талай кітап оқып, сан түрлі ұстаздан дәріс алады. Бірақ ең маңызды сапардың өз ішіне қарай басталатынын кеш аңғарады. Өйткені дүниенің есігін ашатын кілт адамның өз болмысына тағылған. Оны табу үшін алыстан іздеудің қажеті жоқ. Ең әуелі өзіңе үңіл, өзіңді таны, бойыңдағы мүмкіндіктерді бағала.

Сонда ғана әлем саған бұрын байқалмаған қырынан көріне бастайды. Өйткені адам дүниені тек көзімен көрмейді, оны ақылымен таниды, жүрегімен сезінеді, ал өз болмысын түсіну арқылы оның терең мағынасына жақындайды.

Кейде әлемнің құпиясын ашу үшін жаңа есік іздеудің қажеті жоқ. Өз қолыңдағы кілттің неге арналғанын түсінсең болғаны.

Пікір қалдыру

Электрондық поштаңыз жарияланбайды.

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте, как обрабатываются ваши данные комментариев.