Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Адам баласы өмірге келгеннен бастап белгісіз бір жолдың үстімен жүріп келеді. Кейде сол жолдың бойында гүл жайқалып, көңіліңді көтереді. Кейде аяғыңа тас батып, жүрісіңді баяулатады. Ал кейде алдыңнан шыққан асу соншалық биік көрінеді, арғы жағына өтуге күшің де, үмітің де жетпейтіндей сезіледі. Сондай сәттерде адам еріксіз бір сұраққа тіреледі: «Менің қолымнан не келеді? Бәрі алдын ала белгіленіп қойса, әрекет етудің мәні неде?»
Бұл сұрақты Нұрлан да талай рет өзіне қойған.
Ол өмір бойы еңбектенді. Жастайынан әкесінің қасында жүріп, адалдық пен төзімділікті үйренді. Бірақ тіршіліктің таразысы оның еңбегін әрдайым бірдей өлшей бермейтін. Бірде кәсібі жүрмей қалды, бірде сенген адамы алдап кетті. Ақырында жинаған дүниесінен айырылып, қарызға батты. Жақындарына сыр бермеуге тырысқанымен, түнде ұйқысы қашып, таңды көзбен атырған кездері көбейді.
Бір күні ауыл сыртындағы ескі үйде тұратын Сейіт ақсақалға барды. Ол кісі көп сөйлемейтін, бірақ айтқан сөзінің салмағы бар еді.
– Ата, кейде адамның маңдайына жазылғаннан қашып құтыла алмайтын сияқты көрінеді. Біреудің жолы ашық, біреудің жолы жабық. Сонда адамның әрекеті не үшін керек? – деді Нұрлан.
Ақсақал асықпай шай құйды. Терезе сыртындағы қураған ағаштың бұтағына қонып отырған торғайға көз салды.
– Балам, сен тағдыр мен адамның әрекетін бір-біріне қарсы қойып отырсың. Екеуі бір нәрсе емес. Тағдырды білу – әрекетсіз қалу деген сөз емес. Ал өмірде болған оқиғаға мойынсұну – үміттен бас тарту емес.
– Бірақ бәрі жазылған болса ше?
– Сен ертең күннің шығатынын білесің. Бірақ бүгін кешке от жақпай, ертеңгі күнді күтіп отырасың ба? Адамға ақыл да, күш те, таңдау да бекер берілмеген. Жолдың қайда апарарын толық білмеуің мүмкін, бірақ сол жолда қалай жүретінің өз қолыңда.
Нұрлан үнсіз қалды.
Ақсақал сөзін жалғады:
– Бір нәрсені түсін. Адам кейде болған оқиғаны тағдыр деп қабылдайды. Бірақ сол оқиғаның артынан келетін мүмкіндіктерді көрмей қалады. Бір есік жабылса, екінші есік ашылуы мүмкін. Тек сен жабылған есіктің алдында отырып алмауың керек.
Сол күні Сейіт ақсақал ауладағы тастың арасынан өсіп шыққан кішкентай шөпті көрсетті.
– Мынаған қарашы.
Тас қалың, шөп нәзік еді. Бір қарағанда, әлгі шөптің тасқа төтеп беруі мүмкін емес сияқты. Бірақ оның жіңішке тамыры тастың арасынан өзіне жол тауып, күнге қарай бой көтеріпті.
– Қалайша бұлай болған? – деді Нұрлан.
– Тастың қаттылығы шөптің өмір сүруіне кедергі болғанымен, оны толық тоқтата алмапты. Шөптің күшінде емес, табандылығында бір сыр бар. Кейде үлкен күштің өзі қатты нәрсені бұза алмайды, ал кішкентай ғана табандылық оған жол табады.
Ақсақал тасты қолына алып, қайта орнына қойды.
– Адамның өмірінде де осындай сәттер болады. Қиындықтың келгені – үміттің біткені емес. Бәлкім, сол қиындық сені бұрын байқамаған жолыңа бұрып тұрған шығар.
Нұрлан сол сөздерді үйіне қайтқанша ойлап жүрді.
Арада бірнеше ай өтті.
Нұрлан бұрынғы кәсібіне қайта оралмады. Оның орнына ауылдағы шағын шеберхананы жалға алып, ағаш бұйымдарын жасай бастады. Алғашқы тапсырыстары аз болды. Кей күндері кешке дейін еңбектеніп, тапқан табысы жол шығынынан да артылмайтын.
Бір күні он екі жасар ұлы Әли мектептен көңілсіз келді. Сөмкесін бұрышқа тастап, ешкіммен сөйлеспестен бөлмесіне кіріп кетті.
– Не болды, балам? – деп сұрады әкесі.
– Математикадан тағы да төмен баға алдым. Менен ештеңе шықпайды, – деді бала көзін төмен түсіріп.
Нұрлан баласының қасына отырды. Бір сәт өз өмірін көргендей болды. Өзі де талай рет сәтсіздікті өзінің қабілетсіздігіне балаған. Бір қателіктен кейін бүкіл болашағына үкім шығарған кездері аз емес еді.
– Балам, бір есепті шығара алмадың екен деп, сенің өміріңе баға беруге бола ма?
– Бірақ мен қанша тырыссам да түсінбеймін.
– Онда басқаша үйренеміз. Қайтадан бастаймыз. Қателескенің үшін өзіңді жек көрме. Қателік – адамның кім екенін анықтайтын үкім емес, нені үйрену керектігін көрсететін белгі.
Әли әкесіне қарады.
– Сонда мен жақсы оқи аламын ба?
– Әрине. Бірақ ертең бірден үздік болып кетесің деп уәде бере алмаймын. Бүгін бір есепті түсінсек, соның өзі жетістік.
Сол кеште екеуі ұзақ отырды. Бір есепті бірнеше рет шығарды. Бала қателесті, қайта бастады. Ақыры дұрыс жауабын тапқанда, жүзіне қуаныш үйірілді.
Нұрлан баласының сол сәттегі күлкісіне қарап, өмірдің бір ақиқатын түсінді: кейде адамға бүкіл тағдырын өзгертетін үлкен мүмкіндік емес, дәл уақытында көрсетілген кішкентай мейірім қажет.
Көп ұзамай Нұрланның шеберханасына бұрын бірге жұмыс істеген досы келді. Кезінде кәсібіне серіктес болып кіріп, кейін оның ақшасын қайтармай кеткен сол адам еді.
Нұрлан оны көргенде жүрегі шым ете қалды. Ішінде көптен бері басылмай жүрген өкпе қайта қозғалды.
– Нұрлан, сені іздеп келдім, – деді әлгі адам. – Сол кездегі жағдай үшін кешірім сұрайын деп едім. Қателестім. Қарызымды да біртіндеп қайтарғым келеді.
Нұрлан біразға дейін үндемеді. Бұрын осы адамның атын естісе, ашуы келетін. Қаншама түнін ұйқысыз өткізгенін, отбасына қанша қиындық әкелгенін ұмытқан жоқ.
– Неге сонша уақыт күттің? – деді ол ақыры.
– Өзім де қиындыққа тап болдым. Бірақ бұл менің істегенімді ақтамайды.
Нұрлан терезеге қарады. Кешкі күн шеберхананың ішіне қызғылт сәуле түсіріп тұр екен.
– Ақшаны қайтар. Бұл – сенің міндетің. Ал кешіру мәселесін уақытқа қалдырайық, – деді ол.
Досы басын изеді.
Сол күні Нұрлан кешірудің бәрін ұмыту емес екенін түсінді. Кешіру – болған істі жоққа шығару емес, сол істің жүрегіңді мәңгі билеп алуына жол бермеу екен.
Кешке Сейіт ақсақалдың баяғы сөздері есіне түсті. Тағдыр, қаза және адам өміріндегі күтпеген жеңілдік туралы айтқандары ойына оралды.
Адамдар бұл ұғымдарды әртүрлі түсіндіреді. Бірі тағдырды алдын ала белгіленген өлшем десе, бірі қазаны сол өлшемнің өмірде көрініс табуы деп ұғынады. Ал «ада» ұғымы кейбір түсіндірулерде адамға келген үкімнің жеңілдеуі, қиындықтың қайтуы немесе күтпеген рақымға жолығуы мағынасында қолданылады. Мұндай күрделі мәселелерді бір ғана мысалмен толық түсіндіру мүмкін емес. Бірақ олардың адамға салатын ойы терең.
Нұрлан осы ұғымдардың мәнін өз өмірімен салыстырды.
Ол өткен күндерін өзгерте алмайды. Жоғалтқан дүниесін бір сәтте қайтара алмайды. Өзгелердің жасаған қателіктерін де өшіре алмайды. Бірақ сол оқиғалардан кейінгі шешімін өзгерте алады. Кешіре алады. Қайта бастай алады. Қолынан келгенше әрекет ете алады. Ең бастысы, үмітін жоғалтпауға тырысады.
Ол бұрын қиындық келгенде: «Неге дәл мен?» деп сұрайтын. Енді: «Осы жағдайдан қандай сабақ алуым керек?» деп ойланатын болды.
Бір күні Сейіт ақсақалға тағы барды.
– Ата, сіздің баяғы бір сөзіңізді енді түсінген сияқтымын, – деді ол.
– Қай сөзімді?
– Адам жабылған есіктің алдында отырып қалмауы керек дегеніңізді.
Ақсақал жымиды.
– Түсінгенің жақсы, балам. Бірақ тағы бір нәрсе бар. Адам өзі үшін ғана емес, өзгелер үшін де есік аша білуі керек. Өмірдің шын мәні тек өзіңнің қиындықтан шығуыңда емес, біреудің қиындықтан шығуына себепкер бола алуыңда.
Нұрлан басын изеді.
Көктем келгенде шеберхананың жанындағы тастың арасынан баяғы кішкентай шөп қайта көрінді. Қыстың ызғарына қарамай, тамыры аман қалыпты. Нұрлан оны жұлып тастамады. Керісінше, айналасындағы топырақты қопсытып, су құйды.
Кейде адам да дәл сол шөп сияқты. Қатты соққыдан майысып қалуы мүмкін, бірақ бұл оның өмірі аяқталды деген сөз емес. Оған аз ғана уақыт, аз ғана жылылық, бір ауыз жылы сөз және қайта тұруға деген ниет қажет.
Адамның қолынан келмейтін нәрселер бар. Өткенді өзгерте алмайды, барлық оқиғаны алдын ала біле алмайды, өзгенің жүрегіне әмір жүргізе алмайды. Бірақ бүгінгі әрекетін, ертеңгі таңдауға деген көзқарасын, айналасына көрсететін мейірімін өзгерте алады.
Сондықтан тағдырды сылтау етіп әрекетсіз қалуға да, қиындықты өмірдің соңғы үкімі деп қабылдауға да болмайды. Адамның міндеті – қолынан келгенін жасау, қателігін түзету, кешірім сұрау, жақсылықтан үміт үзбеу.
Нұрлан енді бір нәрсені анық білді: кейбір қиындықтар адамды құлату үшін емес, оның бұрын байқамаған қырын ашу үшін келгендей болады. Кейбір адамдардың кешірілуі олардың жасаған ісін ақтамайды, бірақ кешіре алған адамның жүрегін азат етеді. Ал кейбір жабылған есіктердің ар жағында адамның өзі іздеп көрмеген жаңа жол жатады.
Тағдырдың не әкелетінін адам толық білмеуі мүмкін. Бірақ сол тағдырдың алдында қандай адам болып қалатынын күн сайынғы таңдауы көрсетеді.
Өмірдің ең үлкен үміті де осында: кеше қателескен адам бүгін түзеле алады, кеше құлаған адам ертең қайта тұра алады, ал жүрегі қатайған адам бір ауыз мейірімді сөзден кейін қайта жұмсара алады.
Өйткені кейде адамды құтқаратын нәрсе – жағдайдың өзгеруі ғана емес, сол жағдайдың ішінде өзінің өзгеруі.