Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Қаланың шетіндегі ескі мектептің кітапханасында кешкілік уақытта да жарық сөнбейтін. Күндіз сабақ оқыған жастардың кейбірі үйіне асықса, енді біреулері кітап сөрелерінің арасында қалып, үнсіз ізденетін. Солардың бірі – жиырмаға енді толған Әлихан еді.
Ол өзін білімге құштармын деп есептейтін. Кітапты көп оқитын, газет-журналдарды ақтаратын, түрлі пікірталастарға қатысатын. Бірақ бір күні ұстазының қойған қарапайым ғана сұрағы оның осы уақытқа дейінгі білімге деген көзқарасын өзгертті.
– Әлихан, соңғы оқыған кітабыңнан не түйдің?
– Көп нәрсе білдім, ағай.
– Нені?
Әлихан жауап беруге оқталды да, үнсіз қалды. Кеше оқыған тарауы есінде көмескі ғана сақталыпты. Оқыған беттері көп болғанымен, ойында қалғаны аз еді. Ұстазы оның жүзіне қарап, жымиып қойды.
– Кітапты қанша оқығаның емес, оқығаныңның қаншасы сенің мінезіңе айналғаны маңызды, балам.
Бұл сөз Әлиханның көкейіне қадалып қалды. Сол күннен бастап ол оқуына басқаша қарауға тырысты. Бұрын бір отырғанда бірнеше тарауды тауысып тастауға асығатын. Енді күніне кемінде жарты бет оқып, әр сөйлемнің мағынасын түсінуге уақыт бөлетін болды. Кейде жарты бетке бір сағат жұмсайтын. Өйткені мәтінді көзбен шолып шығу мен оны жүрекпен қабылдаудың арасында үлкен айырмашылық бар екенін сезінді.
Ол оқығанын кітапханаға қалдырып кетпейтін. Үйіне қайтып бара жатқанда, автобус күтіп тұрғанда, тіпті бір жұмысты аяқтап, келесісіне кіріспей отырған сәтінде де сол күнгі оқығандарын ой елегінен өткізетін. «Мұндағы негізгі ой не? Бұл менің өміріме қалай қатысты? Мен осы айтылған қағидаға өзім қаншалықты саймын?» деген сұрақтарды өзіне қоятын.
Бір күні ұстазы оған: – Адамның жадысы да егістік жер секілді. Оған не ексең, соны орасың. Сондықтан ойың сергек кезде ең құнды сөздерді жатта. Кейін қажет болғанда сол сөздер саған жол көрсетеді, – деді.
Әлихан есте сақтау қабілеті жақсы кезінде маңызды мәтіндерді жаттауға кірісті. Жаттағанын жай ғана қайталап қоймай, мағынасын түсінуге тырысты. Себебі жатталған сөз тілдің ұшында қалып қойса, ал түсінілген сөз адамның болмысына сіңеді.
Бірте-бірте оның оқу дағдысы өзгерді. Ол кез келген ақпаратты талғамсыз қабылдай бермейтін болды. Бұрын бір газеттің бетінен екіншісіне, бір хабардан келесі хабарға көшіп, уақыттың қалай өткенін байқамайтын. Енді әр оқыған дүниесіне: «Бұл маған қандай пайда береді? Қандай ой қалыптастырады? Қандай әрекетке жетелейді?» деп қарайтын. Білім жинау мен білімге қызмет етудің екі бөлек нәрсе екенін ол енді түсіне бастаған еді.
БІРЛІКТІҢ ӨЛШЕМІ
Әлихан оқитын ортада мінездері әртүрлі жастар көп болатын. Бірі сабырлы, бірі қызба, бірі сөзге шешен, енді бірі тұйық. Кейбірі жасы үлкен болғанымен, тәжірибесі аз еді. Ал кейбір жас балалардың ойы терең, сөзі салмақты болатын.
Бұрын Әлихан өзінен кіші адамдардың пікіріне онша мән бермейтін. Бір күні жиналыста он алты жастағы Нұрсұлтан бір мәселенің шешімін ұсынды. Әлихан оның сөзін бөліп: – Сен әлі жассың, мұндай күрделі мәселеге араласпай-ақ қой, – деді. Бөлмеде үнсіздік орнады. Нұрсұлтан басын төмен түсірді.
Жиналыстан кейін ұстазы Әлиханды оңаша шақырды. – Адамның жасын құрметтеу керек, бірақ ақылдың жасын өлшеу мүмкін емес. Кейде сен байқамаған шындықты өзіңнен кіші адам көруі мүмкін. Үлкендік жаспен емес, кісілікпен өлшенеді.
Әлихан сол күні Нұрсұлтанның жанына барып, кешірім сұрады. Оның ұсынысын қайта тыңдап, тіпті кейбір тұстарын өзі де толықтырды. Осыдан кейін ол айналасындағы әр адамнан үйренуге болатын бір қасиет іздейтін болды. Біреудің сабырын, біреудің еңбекқорлығын, енді біреудің қарапайымдылығын үлгі тұтты. Адамды өзінен төмен санау – өзіңнің үйрену мүмкіндігіңді шектеу екенін түсінді.
Ол бауырларына да жұмсақ сөйлеп, олардың көңілін табуға тырысты. Бұрын біреу қателессе, дереу сынайтын. Енді алдымен өзінің сөзі мен әрекетін таразылайтын болды. Өйткені шын жанашырлық адамның қатесін бетіне басумен емес, оның түзелуіне көмектесумен өлшенеді.
Бір күні бөлмедегі екі жігіттің арасында түсініспеушілік туындады. Бірі екіншісінің еңбегін бағаламады деп ренжісе, екіншісі өзін орынсыз кінәлады деп ашуланды. – Сен үнемі осылай істейсің! – деді біреуі дауысын көтеріп.
Әлихан олардың ортасына келді. – Екеуің де сәл тынышталыңдар. Қазір кімнің кінәлі екенін анықтасақ та, арадағы сыйластық жоғалса, одан не ұтамыз? Әуелі бір-бірімізді тыңдайық.
Ол ашуланған жігітке қарсы ашумен жауап бермеді. Оның көңіліне тиетін сөз айтпады. Қайта, сабырмен сөйлеп, мәселені бірге шешуге шақырды. Сол сәтте ол бір маңызды шындықты сезінді: адамға ең қиын кезде ақыл айту оңай, ал сол қиын сәтте оған деген құрметті жоғалтпау қиын.
ҰСАҚ ІСТЕГІ ҮЛКЕН ЖАУАПКЕРШІЛІК
Уақыт өте келе Әлиханға ортақ жұмыстар да тапсырылды. Бірде бөлмені жинау, бірде кітаптарды реттеу, енді бірде жиналысқа қажетті құжаттарды әзірлеу керек болатын. Кейбір жастар ұсақ жұмыстарды өз міндеті деп санамайтын. – Мынаны біреу істей салар, – дейтін олар.
Әлихан да алғашында сондай ойда жүрді. Бірақ ұстазының бір сөзі есінде қалып қойды: – Ортақ істі жақсы көремін деген адам алдымен сол істің ұсақ жұмысына жауапкершілікпен қарауы керек. Өзгенің қолына қарап отыру – қызмет емес, міндеттен жалтару.
Бір күні жиналысқа дайындық кезінде үстелдің үстінде шашылып жатқан қағаздарды көрді. Бәрі біреудің жинауын күтіп жүргендей. Әлихан үндеместен қағаздарды реттеп, орындықтарды түзеп, бөлмені жинап шықты. Оны ешкім мақтаған жоқ. Бірақ ол бұған ренжіген жоқ.
Себебі бұрын ол еңбегінің бағаланғанын қалайтын. Біреу алғыс айтпаса, көңілі түсетін. Енді ол істеген жұмысының сыртқы бағасына емес, оның ортақ іске қосқан үлесіне көбірек мән беретін болды.
Осы арада ұстазы тағы бір қағиданы жиі еске салатын: – Бір істі екінші адамға тапсыра салуға асықпа. Қажет болса, өз аяғыңмен барып өтінішіңді айт. Біреуді шақыру үшін де оның алдына барудан арланба. Бірлік дегеніміз – адамдарды өзіңе бағындыру емес, әркімнің өзін ортақ мақсатқа қажет екенін сезінуі.
Әлихан бұл сөздің мағынасын күнделікті өмірден көрді. Біреуге жұмыс тапсыру оңай еді, ал өзің барып көмектесу үшін кішіпейілділік керек болатын. Ол тағы бір нәрсені байқады: кейде өте кішкентай кемшілік үлкен жұмыстың берекесін кетіреді. Көзге түскен жіңішке шаш талындай болмашы нәрсе тұтас көріністі бұлыңғыр етуі мүмкін. Сондықтан ұсақ-түйекке немқұрайды қарамауға тырысты.
Бір жолы ортақ жоба кезінде маңызды құжат жоғалып кетті. Жастар бір-бірінен көріп, кімнің жауапты екенін анықтауға кірісті. – Мен саған бергенмін! – Жоқ, сен маған тапсырған жоқсың! – Соңғы рет сенің қолыңда болған!
Дау ұлғайып бара жатты. Әлихан бәрін тоқтатты. – Қазір кінәліні іздегеннен бұрын, жоғалған құжатты табайық. Егер бір жерден кемшілік кеткен болса, бәріміздің ортақ жұмысымызда кеткені. Мен де тексермегенім үшін жауаптымын.
Олар құжатты ақыры басқа папканың арасынан тапты. Жастар бір-біріне қарады. Біреудің мойнына кінә артуға дайын тұрған адамдардың жүзінен ұялу байқалды. Әлихан сол күні өзіне тағы бір сабақ алды: жауапкершілік – тек өз міндетіңді орындау емес, ортақ іске қатысты кемшілікті көргенде одан сырт айналмау.
ӨЗІҢДІ ЖЕҢУ – ЕҢ ҚИЫН ЖЕҢІС
Алайда оның ішкі өзгерісі бірден қалыптасқан жоқ. Кейде ашуға беріліп, кейде өз пікірін дұрыс деп санап, өзгелердің сөзін қабылдағысы келмейтін кездері де болатын. Бір күні Нұрсұлтан екеуі кітапханадағы жұмысқа байланысты келіспей қалды. Әлихан өз жоспарының дұрыс екеніне сенімді еді. Нұрсұлтан басқа жол ұсынды. Екеуінің сөзі бірте-бірте қатқылдана бастады.
– Сен менің айтқанымды тыңдамайсың! – деді Әлихан. – Сіз де мені тыңдамай тұрсыз ғой, – деді Нұрсұлтан.
Осы сөз Әлиханды тоқтатты. Ол өз даусын естігендей болды. Өзі өзгелерге талап етіп жүрген сабырды өзі сақтай алмай тұрған жоқ па? Бөлмеден шығып, дәліздегі терезенің алдына келді. Сыртта жел ағаштардың бұтағын шайқап тұр. Ол біраз уақыт үнсіз тұрды.
«Менің айтқаным дұрыс болуы мүмкін. Бірақ дұрыс пікірді жеткізудің өзі қате болуы мүмкін ғой. Егер мақсатым ортақ істің алға басуы болса, онда неге өз сөзімнің жеңуін көбірек ойлап тұрмын?»
Осы ойдан кейін ол қайта кіріп, Нұрсұлтанның жанына отырды. – Кешір, інім. Сенің пікіріңді аяғына дейін тыңдамадым. Қане, қайта түсіндірші.
Нұрсұлтанның жүзі жадырап сала берді. Екеуі ақылдаса отырып, бұрынғы жоспардан да тиімді шешім тапты. Сол кеште Әлихан ұстазының дәптерінен мынадай сөйлемді оқыды: «Нәпсі – бәрінен төмен, міндет – бәрінен жоғары».
Ол бұл қағиданың мағынасын бұрын да білетін. Бірақ енді ғана өмірде қолданудың қаншалықты қиын екенін түсінді. Адам кейде өз намысын қорғап жүрмін деп, шын мәнінде менмендігін қорғап жүреді. Кейде әділдік үшін сөйлеп жүрмін деп, өз пікірінің үстемдігін қалауы мүмкін. Ал шынайы жауапкершілік адамның өз беделін емес, атқарылатын істің маңызын бірінші орынға қоюынан басталады.
САНАЛЫ ӘРЕКЕТТІҢ САЛМАҒЫ
Көктемнің бір күнінде жастар үлкен жиынға дайындалды. Әркімнің атқаратын міндеті бар. Бірі баяндама әзірледі, бірі залды реттеді, енді бірі қонақтарды қарсы алуға жауапты болды. Жиын басталар алдында ұйымдастыруда бірқатар кемшілік байқалды. Кейбіреулер абыржып, бір-біріне реніш білдіре бастады. Әлихан бұрынғыдай бірден кінәліні іздемеді. Қайта, өзіне тиесілі міндетті қайта қарап, қалғандарына көмектесті.
Сол күні ол мінберге шыққанда, дайындалған сөзін өзгертіп жіберді. – Біз кейде үлкен мақсат туралы көп айтамыз. Бірақ сол мақсатқа жетудің жолы күнделікті ұсақ әрекеттерден басталатынын ұмытып кетеміз. Кітап оқу – тек білім жинау емес, өзіңді тәрбиелеу. Жаттау – тек есте сақтау емес, ойыңды маңызды құндылықтармен байыту. Бірлік – бір пікірде болу ғана емес, пікіріміз әртүрлі болса да, бір-бірімізге деген құрметті жоғалтпау. Ал жауапкершілік – біреудің қателігін іздеу емес, алдымен өз үлесіңді адал атқару.
Зал іші тынышталып қалды. – Ең бастысы, сезімнің жетегінде кетпей, саналы әрекет етуіміз керек. Ашуланғанда сабыр сақтау, мақтағанда кеуде көтермеу, сын естігенде қорғанып қалмай, ойлану – адамның ішкі мәдениетін көрсетеді. Біз бір-бірімізден құрмет талап етпей, алдымен өзіміз құрмет көрсетуді үйренуіміз керек.
Сөзін аяқтаған соң ол орнына отырды. Қол соғылған жоқ. Бірақ алдыңғы қатарда отырған Нұрсұлтан оған қарап, ризашылықпен бас изеді. Әлихан үшін сол үнсіз ишараның өзі жеткілікті еді.
КІТАПТАН ӨМІРГЕ КӨШКЕН БІЛІМ
Жылдар өтті. Әлихан да ұстаздық жолға түсті. Оның алдынан түрлі мінезді шәкірттер өтті. Бірі білімге құштар, бірі жалқау, бірі өзіне сенімсіз, енді бірі өзгелерден озық болуға асығатын.
Бір күні сабақтан соң жас шәкірттердің бірі оған келді. – Ағай, мен көп оқимын. Бірақ оқығандарымның бәрі есімде қалмайды. Не істесем болады?
Әлихан күлімсіреп, сөреге барып, жұқа кітапты алды. – Күніне аз оқы, бірақ түсініп оқы. Оқығаныңды қайтала. Есте сақтауға тырыс. Ең бастысы, оқығаныңды өмірде қолдан. Кітаптағы бір жақсы ойды бүгінгі мінезіңе айналдырсаң, сенің бір күнің бос өтпегені.
– Ал айналамдағы адамдармен келісе алмасам ше?
– Олардың бәрі сенің ойыңмен келісуге міндетті емес. Бірақ сен әрқайсысымен адамша сөйлесуге міндеттісің. Ашуланғанға ашумен жауап беру оңай. Ал ашудың алдында адамды көре білу – үлкен қасиет.
– Ал өзімді өзгелерден жоғары сезінсем ше?
Әлихан сәл ойланып қалды. – Ондай сезім бәрімізде болады. Бірақ оны байқасаң, өзіңе сұрақ қой: мен қазір ортақ іске қызмет етіп жүрмін бе, әлде өз беделімді көтеріп жүрмін бе? Осы сұраққа шын жауап бере алсаң, көп нәрсе өзгереді.
Шәкірт басын изеді. Әлихан оның қолына кітапты ұстатты. Бір кезде өзіне де осындай кітап ұсынылған еді. Сол сәтте ол кітаптың тек қағаз бен әріптен тұрмайтынын түсінбеген. Енді білді: кейбір кітап адамға ақпарат береді, ал кейбірі адамның өзіне деген көзқарасын өзгертеді.
Кешке қарай мектептің терезелерінен жарық көрініп тұрды. Дәлізде шәкірттердің дауысы естілді. Әлихан терезе алдында біраз аялдап, ауладағы жас ағаштарға қарады. Көктемгі жел олардың нәзік бұтақтарын тербеп тұр.
Ол бір кезде білімді көп білу деп түсінген. Кейін білімнің өзін-өзі тәрбиелеу екенін ұқты. Бір кезде үлкен болуды өзгелердің құрметінен іздеген. Кейін шынайы үлкендік өзгені құрметтеуден басталатынын білді. Бір кезде міндетті біреуге жүктеу оңай көрінген. Кейін міндеттің ең әуелі өз мойныңнан басталатынын түсінді.
Адамның өмірі бір күнде өзгермейді. Ол күн сайын қайталанатын кішкентай таңдаулар арқылы өзгереді. Бүгін оқыған жарты бет, бүгін айтылған жылы сөз, бүгін мойындалған қателік, бүгін жасалған елеусіз еңбек – ертеңгі мінездің кірпіші.
Кітапты жабуға болады. Бірақ одан алған сабақты өмірден бөліп қоюға болмайды.
Өйткені нағыз білім адамның жадында ғана емес, жүріс-тұрысында, өзгеге қараған көзінде, сөйлеген сөзінде және ешкім көрмеген сәтте жасаған әрекетінде көрінеді. Ал үлкен мақсатқа қызмет ету – алдымен өз нәпсіңді жеңіп, өз міндетіңді адал атқарудан басталады.