Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Адам кейде бүкіл дүниені түзеткісі келіп жүріп, өз ішіндегі бір бұрыштың қирап жатқанын байқамай қалады. Алыстағы елдің тағдырына алаңдайды, әлемдегі оқиғаларды талқылайды, саясаткерлердің шешіміне баға береді, қоғамның кемшілігін тізбелейді. Бірақ кешке үйіне келгенде баласының көзіне тіке қарауға уақыты жетпейді. Жұбайының көңіл күйін сұрамайды. Ал өз жүрегінің неге мазасыз екенін түсінуге тіпті талпынбайды.
Ол өзін маңызды істермен айналысып жүрген адам санайды. Бірақ кейде адамның ең үлкен қателігі – маңызды мен қызықтыны шатастыруында.
Ерлан соңғы жылдары жаңалықтарды үзбей қарайтын әдет тапты. Таңертең көзін ашқаннан телефонға үңіледі. Әлемнің бір қиырында соғыс басталса, екінші жағында саяси дағдарыс туындаса, үшінші елдің басшысы мәлімдеме жасаса, соның бәрін жібермей оқиды. Әр оқиғаның астарын талдайды, әлеуметтік желіде пікір қалдырады, кейде түн ортасына дейін біреулермен сөз таластырады.
Бір күні әйелі дастарқан басында үнсіз отырған оған қарап:
– Сен бүгін де елдің мәселесін шешіп жүрсің бе?
Ерлан телефоннан басын көтермеді.
– Әлемде болып жатқан жағдайды білмей отыруға болмайды ғой.
– Әлемнің жағдайын білесің. Ал өз үйіңде не болып жатқанын білесің бе?
Ерлан әйеліне қарады. Оның дауысында ашу жоқ еді. Шаршау бар болатын.
– Не болып жатыр сонда?
– Ұлың бүгін мектептегі жарыста бірінші орын алды. Саған айтқысы келіп еді. Күні бойы күтті. Сен босамадың.
Ерлан телефонды үстелге қойды. Сол сәтте оның алдында екі түрлі әлем тұрғандай көрінді. Бірі – шекарасы жоқ, күн сайын жаңа оқиғамен толығып жатқан алып әлем. Екіншісі – шағын ғана асүй, дастарқан басында отырған әйелі мен есік жақтан сығалап тұрған баласы.
Қайсысы маңызды еді?
Адам өмірі бір-бірінің ішіне орналасқан бірнеше шеңберден тұрады. Олардың сыртқы көлемі әртүрлі болғанымен, маңызы әрдайым көлеміне қарай өлшенбейді.
Бірінші шеңбер – адамның өз жүрегі мен тәні. Көзге көрінбейтін ойлары, көңіл күйі, ар-ұяты, сенімі, ішкі тыныштығы. Адамның ең шағын әлемі осы. Бірақ оның бүкіл тіршілігінің тірегі де осында.
Дене ашықса, адам әлсірейді. Ұйқысы қанбаса, ойы шашырайды. Ал жан дүниесі назардан тыс қалса, адам сырттай күліп жүргенімен, іштей жүдей бастайды. Оның жүрегі жақсы сөзге, ақыл-ойы мағыналы білімге, рухани дүниесі сенім мен ізгілікке мұқтаж.
Біреу таңертеңгі асын ішпей жұмысқа шықса, түске қарай әлсірейтінін біледі. Бірақ апталап, айлап өз жүрегіне тыныштық бермей, рухани дүниесін аш қалдырса да, оның зардабын бірден аңғара бермейді.
Қалтасы толғанымен, көңілі бос болуы мүмкін. Үлкен үйде тұрса да, өзін жалғыз сезінуі мүмкін. Мыңдаған адаммен сөйлесіп жүріп, өзімен-өзі тіл табыса алмауы мүмкін.
Өйткені адамның ішкі әлемін сыртқы дүниенің байлығы толықтыра алмайды.
Екінші шеңбер – отбасы. Адамның үйі, жары, балалары, күнделікті тіршілігі. Бұл да үлкен жауапкершілікті талап етеді. Отбасы тек бір шаңырақ астында тұратын адамдардың жиынтығы емес. Ол – адамның мінезі сыналатын, мейірімі өлшенетін, жауапкершілігі көрінетін алғашқы орта.
Кейбіреулер елге танымал болуды армандайды, бірақ өз баласына үлгі болуды ұмытады. Қоғам алдында шешен сөйлейді, алайда үйінде жақындарының сөзін тыңдамайды. Жұртқа жақсылық жасауға дайын тұрады, бірақ өз отбасындағы адамның қарапайым өтінішіне уақыт таппайды.
Шын мәнінде, адамгершілік алыстан басталмайды. Ол өз үйіңдегі адамның көңілін қалдырмаудан, уәдеңді орындаудан, балаңның сұрағына жауап беруден басталады.
Үшінші шеңбер – көше, ауыл, аудан, қала. Адамның жеке өмірі осы ортаның ішінде өрбиді. Көршіңнің жағдайына бейжай қарамау, көшені таза ұстау, әлсізге қолдау көрсету, қоғамдық тәртіпті сақтау – осы шеңбердегі міндеттер.
Бірде Ерлан үйінің жанындағы аялдамада қарт кісіні көрді. Қолында екі ауыр сөмке бар екен. Аялдамадан өтіп бара жатқан адамдардың ешқайсысы тоқтамады. Ерлан да әуелде асығып бара жатқан. Телефонына бір жаңалық келіп, соны оқуға кірісті. Сосын әлгі қарияның сөмкесін көтере алмай тұрғанын байқап, кері бұрылды.
– Ата, көмектесейін, – деді.
Қария сөмкесін беріп жатып:
– Балам, бүгін сенің де шаруаң көп шығар. Бірақ біреуге көмектесуге уақыт тапқаның жақсы екен, – деді.
Осы қарапайым сөз Ерланның есінде ұзақ сақталды. Ол сол күні әлемдегі бірнеше саяси оқиғаны ұмытып қалды, бірақ қарияның жүзіндегі ризашылықты ұмытпады.
Төртінші шеңбер – туған жер, ел, мемлекет. Бұл жерде азаматтық жауапкершілік басталады. Ел тағдырына араласу, заңды құрметтеу, білім алу, еңбек ету, қажет кезде Отанды қорғау – адамның қоғамдық міндеттері.
Бірақ бұл міндеттердің бәрі күн сайын бірдей орындала бермейді. Бірі белгілі бір уақытта атқарылады, екіншісі нақты жағдай туғанда ғана қажет болады. Сайлау кезінде дауыс беру, әскери борышын өтеу, ел басына күн туған кезде қолдау көрсету – әрқайсысының өз уақыты бар.
Өкінішке қарай, осы шеңбердің мәселелері кейде адамның бүкіл өмірін жұтып қояды. Ол елдің болашағын ойлап, өз болашағын ұмытады. Мемлекеттің кемшілігін сынап, өз міндетіне келгенде үнсіз қалады. Басқалардың ісін талқылауға сағаттап уақыт жұмсайды, ал өзінің атқаруы тиіс жұмысын кейінге қалдырады.
Бесінші шеңбер – бүкіл әлем. Адамды ең қатты қызықтыратын да осы. Әлемдегі соғыс, бейбітшілік, экономика, саясат, ғылым, технология, табиғи апаттар мен халықаралық қатынастар. Ақпарат ағынының шекарасы жоқ. Бір сәтте жер шарының кез келген түкпірінде болып жатқан оқиғадан хабардар бола аласың.
Бірақ осы жерде бір нәзік қайшылық бар: адам өзі ықпал ете алмайтын мыңдаған мәселеге алаңдап, тікелей жауапты бірнеше міндетін елеусіз қалдыруы мүмкін.
Бір күні Ерлан жұмыстан келгенде ұлының бөлмесінде отырғанын көрді. Бала қағазға бірдеңе салып жатыр екен.
– Не салып отырсың? – деп сұрады әкесі.
– Әлемнің суретін.
– Әлемді қалай салмақсың?
– Мынау – жер шары. Мынау – біздің Қазақстан. Мынау – қаламыз. Ал мына кішкентай үй – біздің үй.
Ерлан суретке үңілді. Бала үйдің ішіне төрт адамды салыпты. Әкесі, анасы, өзі және қарындасы.
– Әлемнің бәрін салыпсың ғой, – деді ол күлімсіреп.
– Жоқ, әке. Әлемнің бәрін сыйғыза алмадым. Сондықтан ең керектілерін ғана салдым.
Ерлан үндемей қалды.
Бала суретінің төменгі жағына күннің суретін салып, оған ұзын сәулелер жүргізді. Бір сәулесі үйдің терезесіне түсіп тұр екен.
– Ал мынау не? – деп сұрады әкесі.
– Бұл – біздің үйге түсетін жарық.
Ерлан баласының басынан сипады. Өзі күні бойы әлемді түсінуге тырысып жүріп, ең жақын әлемінің үнін естімей қалғанын сонда сезді.
Адамның өміріндегі ең үлкен қауіп – өзіне тиесілі міндеттерді ұмытып, өзгенің міндетіне шамадан тыс араласу. Бұл қоғамнан шет қалу деген сөз емес. Керісінше, әркім өз орнын, шамасын және жауапкершілігін білуі керек.
Әлемдегі әділетсіздікке алаңдау – адамдық қасиет. Бірақ әділетсіздікті талқылаумен ғана шектеліп, өз қолыңнан келетін жақсылықты жасамау – қайшылық.
Біреудің басына түскен қайғыға жанашырлық таныту керек. Бірақ сол жанашырлық өзіңді жақындарыңның алдындағы жауапкершіліктен босатпайды. Қоғамдық мәселелерді зерттеу керек. Бірақ ол жеке өміріңді ретсіздікке ұшыратпауы тиіс.
Ең бастысы – адамның ішкі дүниесі әлсіреген кезде сыртқы дүниенің шуына алданып қалмауы.
Ерлан бірте-бірте күн тәртібін өзгертті. Таңертең телефонға бірден үңілмейтін болды. Алдымен өз ойымен оңаша қалатын, күнінің мақсатын белгілейтін. Отбасына арнайы уақыт бөлді. Жұмысын уақытында атқаруға тырысты. Қоғамдық мәселелерге де қызығушылығын жоғалтқан жоқ, бірақ енді әр жаңалыққа араласып, әр пікірталаста жеңуге ұмтылмайтын болды.
Бір күні досы одан:
– Бұрын әлемдегі жаңалықтарды менен де жақсы білетін едің. Қазір сирек пікір жазасың. Неге? – деп сұрады.
Ерлан күлімсіреді.
– Бұрын әлемді өзгерткім келетін. Қазір алдымен өзімнің өзгеруім керегін түсіндім.
– Сонда қоғамның мәселелеріне араласпайсың ба?
– Араласып жүрмін. Бірақ бәрінің өз орны бар. Адамның қолынан келетін іс бар, қолынан келмейтін іс бар. Мен өз міндетімді атқармай тұрып, өзгелердің міндетін талқылай бермеуді үйреніп жүрмін.
Досы басын изеді.
– Сонда ең маңызды шеңбер қайсы?
– Адамның жүрегінен басталатын шеңбер. Егер сол жерде тыныштық, сенім мен жауапкершілік болмаса, сырттағы үлкен әлемнің бәрі де адамға ауыр жүкке айналады.
Кейін Ерлан тағы бір нәрсені түсінді: адамның өмірі тек сыртқы жетістіктермен өлшенбейді. Қанша адам танығаны, қанша мәселені талқылағаны, қанша пікір жазғаны немесе қаншалықты үлкен оқиғаларға куә болғаны оның шынайы болмысын анықтамайды.
Адамның шын биігі – өзіне тапсырылған аманатқа қаншалықты адал болғанында.
Өзіне, отбасына, ортасына, еліне және адамзатқа қатысты міндеттердің әрқайсысы маңызды. Бірақ олардың маңызы бірдей емес. Үлкен көрінген істің бәрі ең маңызды іс бола бермейді. Кейде адамның тағдырын өзгертетін нәрсе – ешкім байқамайтын кішкентай ғана жауапкершілік.
Адамның жүрегі – көлемі шағын, бірақ бүкіл өміріне ықпал ететін әлем. Сол әлемге көңіл бөлмей тұрып, сырттағы дүниені толық түсіну қиын.
Сол кеште Ерлан баласының суретін жұмыс үстеліне қойды. Әлем картасы бейнеленген қағаздың ортасында кішкентай үй тұрды. Ол суретке ұзақ қарап отырды да, ішінен бір ой түйді: дүниені тану үшін алысты көру керек, ал өмірді дұрыс сүру үшін жақынды ұмытпау керек.
Өйткені адам кейде бүкіл әлемді құтқаруға асығып жүріп, өзіне аманат етілген бір жүректі, бір шаңырақты, бір ғұмырды жоғалтып алуы мүмкін.