Қарт ұстаздың бөлмесінде ескі айна бар еді. Жақтауының бояуы көшіп, әйнегінің бір шетіне сызат түскен. Жас жігіт сол айнаға әр келген сайын көз тоқтататын. Бір күні шыдай алмай:
— Ұстаз, осы айнаңызды неге ауыстырмайсыз? Қазір жаңасының түр-түрі бар ғой, — деді.
Қарт кітап бетінен басын көтеріп, жымиып қойды.
— Айна ескіргенімен, адамға өтірік айтпайды. Ал кейде жаңа айнаға қараған адамның өзі шындықты көргісі келмейді.
Жігіт бұл сөздің астарын бірден ұқпады. Ол соңғы уақытта өзін түсіне алмай жүрген. Бірде өзіне риза, бірде өзінен көңілі қалған. Біреудің мақтауына марқайып, бір ауыз сынға бола күні бойы тұнжырайтын. Өзгенің кемшілігін тез байқайды, ал өз мінезіндегі мінді көргенде түрлі сылтау табатын.
— Адам өзін қалай таниды? — деп сұрады ол.
Ұстаз терезе алдына барып, сырттағы ағаштың бұтағына қонған торғайларға қарады.
— Өзін тану деген — өзіңді мақтау да емес, өзіңді жамандау да емес. Ол — өз болмысыңа әділ қарау. Адам әуелі өзінің шектеулі екенін мойындауы керек. Қолынан бәрі келе бермейтінін, әр нәрсені біле бермейтінін, кейде қателесетінін түсінгенде ғана үйренуге жол ашады. Әлсіздігін мойындаған адам әлсіз болып қалмайды; қайта, қай жерден күш іздеу керегін біледі.
— Бірақ жұрт әлсіздігін көрсеткен адамды сыйламайды ғой, — деді жігіт.
— Жұрттың бәрі бірдей емес. Біреулер сенің шынайылығыңды әлсіздік деп түсінуі мүмкін. Бірақ өз кемшілігін жасыру үшін өтірікке жүгінген адам өзіне де, өзгеге де ауыр жүк артады. Мықтылық — ешқашан сүрінбеу емес, сүрінген жеріңді танып, қайта тұра білу.
Ұстаз үстел үстіндегі кішкентай кесені қолына алды.
— Мына кесені қара. Ол өздігінен суға толмайды. Оны біреу толтырады. Адам да солай: ол талай нәрсеге мұқтаж. Білімге, нанға, ауаға, бір ауыз жылы сөзге, кейде үнсіз тыңдайтын жанға зәру. Өз мұқтаждығын түсінген адам тәкаппарлықтан алыстайды. Өйткені ол өмірде бәрін жалғыз атқара алмайтынын біледі.
— Сонда адам өзгеге тәуелді болуы керек пе?
— Мұқтаждықты мойындау — біреудің жетегінде кету емес. Бұл — өзара байланысты түсіну. Егінші жерге, жер жаңбырға, жаңбыр бұлтқа тәуелді. Бірінің еңбегі екіншісінің несібесіне айналады. Адам да қоғамнан бөлек өмір сүре алмайды. Өз қажетіңді түсінсең, өзгенің де қажетіне немқұрайды қарамайсың.
Сол күні екеуі көшеге шықты. Көшенің шетінде кішкентай бала велосипедімен құлап қалған екен. Тізесі сыдырылып, шынжыры түсіп қалыпты. Өтіп бара жатқандардың бірі асығып, бірі телефонға үңіліп, ешкім тоқтамады. Қарт ұстаз таяғын шетке сүйеп, баланың жанына отырды. Шынжырын орнына салып, баланың тізесін орамалымен сүртті.
— Үйің жақын ба, қарағым? — деді ол.
Бала басын изеді. Ұстаз велосипедін жүргізіп беріп, жолдың бұрылысынан көзден таса болғанша қарап тұрды.
— Үшінші сабақ осы ма? — деді жігіт.
— Иә. Мейірім. Өзгенің әлсіздігін көргенде оны мазақ етуге де, сырт айналуға да болады. Ал жүрегі ояу адам сол әлсіздіктен өзіне ортақ адамдықты көреді. Бүгін бала құлады, ертең сен құлауың мүмкін. Бүгін сен біреуге қол ұшын бересің, ертең біреу саған сүйеу болады. Мейірім — адамның өзінен өзгені көре білуі.
Жігіт үнсіз қалды. Ол әлгі баланың орнында өзінің де талай рет болғанын есіне алды. Бірде жұмыстан қысқарып, көшеде ұзақ жүрген. Сол кезде таныс емес бір қария жолақысын төлеп берген еді. Ол адамды кейін қайта кездестірмеді. Бірақ сол кішкентай жақсылық оның есінде жылдар бойы сақталыпты.
Кешке қарай олар көл жағасына барды. Су бетінде күннің соңғы сәулесі дірілдеп жатты. Ұстаз тасқа отырып, біраз уақыт үнсіз қалды.
— Төртінші сабақ — ойлану, — деді ол ақыры. — Адам көрген нәрсесінің бәрін бірден түсіне бермейді. Кейде асығыс шешім шығарады, кейде естіген сөзін тексермей қабылдайды. Ойлану деген — күмәнға батып қалу емес, әр нәрсенің мәніне үңілу. Неге бұлай болды? Менің әрекетімнің салдары қандай? Бұл шешім біреуге зиян келтірмей ме? Осындай сұрақтар адамды ішкі ұйқыдан оятады.
— Сонда өзін танудың төрт жолы бар ма? — деді жігіт.
— Оларды жол деп атауға болады: шектеуіңді мойындау, мұқтаждығыңды түсіну, мейіріміңді жоғалтпау және әр нәрсеге ой көзімен қарау. Бұлар бір-бірінен бөлек емес. Өз әлсіздігін түсінген адам өзгені кемсітпейді. Мұқтаждығын білген адам алғыс айтуды үйренеді. Мейірімді адам өзгенің жанын жаралаудан сақтанады. Ал ойланатын адам өз ісінің жауабын өзінен іздейді.
Жігіт көлге ұзақ қарады. Су бетінде өзінің бейнесі көрінді. Жел соққанда әлгі бейне бұзылып, қайта қалпына келіп жатты.
— Мен өзімді білемін деп ойлаппын, — деді ол ақырын. — Бірақ көбіне өзім туралы өзгелердің пікіріне қарап келіппін.
— Адамның өзін тануы бір күнде бітетін шаруа емес, — деді ұстаз. — Ол күн сайын жалғасады. Бүгін өзіңнен бір мін табарсың, ертең бір жақсы қасиетіңді байқарсың. Ең бастысы — өзіңе үкім шығаруға асықпа. Өзіңді ақтауға да асықпа. Шындыққа жақындауға асық.
Арада жылдар өтті. Қарт ұстаз өмірден озды. Оның ескі бөлмесі бос қалды. Бір күні баяғы жас жігіт — енді өзі ұстаз болған азамат — сол бөлмеге шәкірттерін ертіп келді. Үстел үстінде әлгі ескі айна әлі тұр екен. Жақтауын сүртіп, әйнегін тазалады. Сосын балаларға қарап:
— Айна адамның жүзін көрсетеді. Ал өзіңді тану үшін жүрегіңе де, ісіңе де қарау керек. Қателессең, мойында. Бір нәрсеге мұқтаж болсаң, көмек сұраудан ұялма. Біреудің қиналғанын көрсең, қолыңнан келгенін жаса. Ал шешім қабылдарда асықпай ойлан, — деді.
Балалардың бірі айнаға жақындап, өз бейнесіне үңілді. Ұстаз оның иығына қолын қойды. Сол сәтте ол баяғы қарттың үнін қайта естігендей болды: адам өзін тануға кіріскен күні ғана өзгелерді де шын көре бастайды.
Сол жарықтың қайдан келгенін түсіну үшін адамға айнаны сындырудың қажеті жоқ еді. Тек оның бетіндегі шаңды сүрту жеткілікті болатын.
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ