Аурухана дәлізінде бес адам кезек күтіп отыр еді. Бірінің жүзі бозарып, екіншісі орындыққа сүйеніп көзін жұмған. Үшіншісі қолындағы дәрі-дәрмегін қайта-қайта тексерсе, төртіншісі терезеден сыртқа қарап, әлдебір ойға шомып кеткен. Бесіншісі қасындағы су құйылған бөтелкені қолынан тастамай ұстап отыр.
Бәрінің алдында бір ғана нәрсе тұр: мөлдір су.
Бірінші науқасқа дәрігер операция алдында су ішуге тыйым салды. Өйткені наркоз кезінде асқазандағы сұйықтық тыныс жолына кетіп, өміріне қауіп төндіруі мүмкін еді. Операциядан кейін де дәрігерлер біраз уақыт су бермеді. Ішкі ағзаларының жұмысы қалпына келгенше күту қажет болатын.
Екінші науқастың қан қысымы жоғары еді. Дәрігер оған сұйықтықты шамадан тыс ішпеуді ескертті. Оның ағзасына артық су қосымша салмақ түсіруі мүмкін.
Үшінші адамның бүйрегі әлсіреген. Дәрігер оның жағдайына қарай су мөлшерін шектеуді ұсынды. Ал төртінші науқастың бүйрегінде мәселе бастапқы кезеңде болғандықтан, дәрігер керісінше, жеткілікті мөлшерде су ішудің маңызын түсіндірді.
Бесінші адам бірнеше күн бойы ыстықта жұмыс істеп, ағзасындағы сұйықтықты көп жоғалтқан еді. Оның үстіне іші өтіп, әлсіреп қалған. Дәрігер оған сұйықтық пен тұздардың орнын толтыру керектігін айтты.
Сол сәтте жас дәрігердің жанындағы тәжірибелі маман бес науқасқа кезек қарап шықты да, үстел үстіндегі су құйылған стақанды қолына алды.
— Мына судың бес түрлі атауы бар деп ойлайсың ба? — деп сұрады ол жас дәрігерден.
— Жоқ, аға. Су — су ғой.
— Дұрыс. Бірақ бес адамның жағдайында оның атқаратын қызметі бес түрлі. Біріне уақытша зиян келтіруі мүмкін, екіншісіне мөлшерін азайту қажет, үшіншісіне шектеу керек, төртіншісіне жеткілікті ішу пайдалы, ал бесіншісіне жоғалтқан сұйықтығын қалпына келтіру үшін қажет. Судың табиғаты өзгерген жоқ. Өзгерген — оны қабылдайтын адамның жағдайы.
Жас дәрігер үнсіз қалды.
— Сонда бір нәрсеге берілетін бағаны оның өзіне қарап қана анықтауға болмайды екен ғой?
— Дәл солай. Заттың табиғаты бір болғанымен, оны қолданудың үкімі жағдайға байланысты өзгеруі мүмкін. Дәрі де солай. Бір адамға ем болатын дәрі екінші адамға зиян келтіруі ықтимал. Бір адамға пайдалы тағам екінші адамның ағзасына жақпауы мүмкін. Сондықтан дәрігер науқастың жағдайын білмей тұрып ем тағайындамайды.
Бұл әңгіме тек медицинаға ғана қатысты емес еді.
Адамдар арасындағы қарым-қатынаста да осындай заңдылық бар. Біреуге пайдалы болған кеңес екінші біреуге ауыр тиюі мүмкін. Бір адамның көтере алатын жауапкершілігі екіншісінің шамасынан асып кетуі ықтимал. Біреуге еркіндік берсең, ол дамиды, ал енді біреуге бағыт-бағдар қажет. Бір адамға қатал талап керек болса, екінші адамға түсіністік пен сабыр қажет.
Біз кейде өзімізге дұрыс болған нәрсені өзгелерге де міндетті түрде дұрыс деп санаймыз. Өзіміздің мінезімізді өлшем етіп, өзгенің әрекетіне үкім шығарамыз. Біреудің неге үндемейтінін, біреудің неге асықпайтынын, енді біреудің неге өзгеше шешім қабылдайтынын түсінуге тырыспаймыз.
Ал шын мәнінде, әр адамның ішкі әлемі — жеке бір әлем. Оның көрінбейтін жарасы, көтеріп жүрген жүгі, өткен өмірінен қалған ізі, бойындағы қабілеті мен әлсіздігі бар.
Біреуге айтылған бір ауыз сөз оны жігерлендіреді. Сол сөз екінші біреудің көңіліне жара салуы мүмкін. Біреуді алға сүйрейтін талап басқа біреуді тұйыққа тірейді. Демек, мәселе тек айтылған сөзде емес, оны қабылдайтын адамның жағдайында да жатыр.
Алайда мұны әркімнің қылығын ақтауға себеп етуге болмайды. Өйткені түсіністік пен жауапсыздықтың, жеке ерекшелік пен ортақ адамгершілік өлшемдердің арасы бөлек. Адамның табиғатын түсіну — оған барлық нәрсені кешіру емес, оның жағдайын ескере отырып, дұрыс жол табу.
Жас дәрігер сол күні бір нәрсені терең түсінді. Ол медицинада судың мөлшерін ғана емес, адамның жағдайын да ескеру керектігін білді. Ал өмірде адамдарға баға бермес бұрын, олардың қандай жағдайда тұрғанын түсінуге тырысу қажет екенін ұқты.
Кешке қарай бес науқастың әрқайсысы өз емін алып, үйлеріне қайтуға дайындалды. Бір стақан су солардың әрқайсысына әртүрлі мағына берген еді.
Дәрігер терезе алдындағы стақанға қарап тұрып, ішінен бір ой түйді: кейде біз бір нәрсенің ақиқатын түсінбей тұрып, оның әртүрлі көріністеріне қарап қайшылық іздейміз. Ал шын мәнінде, айырмашылық заттың өзінде емес, оны қабылдайтын жағдайларда болуы мүмкін.
Бір су бес адамның жағдайына қарай бес түрлі шешімге себеп болды. Өмірде де бірдей өлшеммен бәріне үкім шығару оңай, ал әр адамның жағдайын түсініп, орынды шешім қабылдау — парасаттың ісі.
Адамды түсіну үшін оның әрекетіне ғана емес, сол әрекетке себеп болған жағдайына да үңілу керек.