Адам кейде болмаған оқиғадан қорқып, болып жатқан өмірін ұмытып кетеді. Әлі келмеген қайғының көлеңкесіне тығылып, бүгінгі қуанышын жоғалтады. Ертең не боларын білмеймін деп алаңдайды, ал бүгін не болып жатқанын байқауға шамасы жетпейді. Бір қызығы, адамның жанын жегідей жейтін нәрсенің бәрі бірдей шындық емес. Кейде ол – тек ойдың ішінен туған ықтималдық.
Ертеде бір қария немересімен бірге көл жағасында отырған екен. Күн ұясына қонып, Ейдір көлінің беті алтын түске боялыпты. Көлдің бір шетінен екінші шетіне дейін созылған су айдынына қарап отырған бала кенет атасына сұрақ қойды.
– Ата, осы көлдің суы бір күні балға айналып кетуі мүмкін бе?
Қария немересіне бұрылып қарады да, жымиып қойды.
– Неге айналмасқа? Дүниеде мүмкін емес нәрсе көп болғанымен, ақылға сыймайтын ықтималдықтар да бар. Бірақ сенің қолыңдағы судың орнына ертең бал ұстап қалуың үшін қандай белгі бар?
– Ешқандай белгі жоқ.
– Ендеше, неге алаңдайсың?
Бала үндемеді. Қария көлге қайта қарады.
– Балам, бір нәрсенің болуы мүмкін екені – оның міндетті түрде болатынын білдірмейді. Мүмкіндік пен шындықтың арасында үлкен айырма бар. Егер адам әрбір болуы ықтимал нәрсеге шындықтай қараса, онда ол өмір сүре алмайды. Өйткені ойға келген әрбір күмәннің соңынан тағы бір күмән еріп отырады.
Қарияның осы сөзі баланың есінде ұзақ сақталды.
Арада жылдар өтті. Сол бала есейіп, қалаға келді. Жоғары білім алды, жұмысқа орналасты, үйленді. Сырт көзге өмірі қалыпты көрінгенімен, оның көңілінде бір мазасыздық пайда болды. Әуелде болмашы нәрседен басталған күмән уақыт өте келе күнделікті тіршілігінің ажырамас бөлігіне айналды.
Таңертең үйден шығарда есікті бірнеше рет тексереді. Газды жапқанын біле тұра, қайта оралып қарайды. Телефонына хабарлама келмесе, жақындарына бірдеңе болған шығар деп ойлайды. Баласы мектептен бес минут кешіксе, сан түрлі оқиғаны көз алдына елестетеді. Жұмыста әріптесі қабағын түйіп өтсе, өзіне ренжіген болар деп күні бойы мазасызданады.
Оның ойы бір сәтке де тыныштық таппайтын.
Бір күні әйелі:
– Сен бүгін де ұйықтамадың ба? – деп сұрады.
– Ұйықтадым.
– Жоқ, сен түнімен телефоныңды тексердің. Біреу хабарласпаса, бір жамандық болғандай алаңдайсың. Өзіңді де, бізді де шаршаттың.
– Мен тек сақ болғым келеді.
Әйелі біраз үнсіз отырды.
– Сақтық пен үрейдің айырмасы бар ғой. Сақтық адамды қорғайды, ал үрей өмірін тарылтады.
Ол жауап бере алмады.
Сол күні жұмысқа бара жатып, жол бойындағы емхананың алдында тоқтады. Соңғы кездері денесінің әр тұсынан бір белгі іздейтін әдет тапқан. Бір жері шаншыса, ауыр дерттің нышаны деп қабылдайды. Бас ауырса, ертеңгі күнін ойлайды. Дәрігерге қаралса, тексеру нәтижесін күтіп жүріп тағы бірнеше аурудың белгісін өз бойынан іздеп табады.
Кезекте отырған адамдардың жүздеріне қарады. Бірі баласын жетектеп келген, бірі қарт анасын сүйемелдеп отыр. Әрқайсысының өз мұңы, өз уайымы бар. Бірақ бәрі де өмірін жалғастырып жүр.
Сол сәтте ол бір нәрсені түсінгендей болды: адам тек аурудан емес, ауру болуы мүмкін деген ойдан да шаршайды екен.
Кешке үйіне келгенде, сөреден баяғы атасының ескі дәптерін тапты. Балалық шағында көл жағасында айтылған әңгімелерді атасы кейде қағазға түсіріп отыратын. Дәптерді ашып, сарғайған беттерін парақтады. Бір жерінде мынадай сөйлем жазылыпты:
«Күмәннің өзі дәлел емес. Мүмкіндік – ақиқаттың орнына жүре алмайды. Белгісіз нәрсенің бәрін жамандыққа жоритын адам өзіне өзі түрме салады».
Ол дәптерді жауып, ұзақ отырды.
Атасының баяғы көл туралы әңгімесі есіне түсті. Ейдір көлінің суы сірә, балға да, сары майға да айналып кетуі мүмкін шығар. Ақылға салғанда, мүмкіндіктің өзін жоққа шығару қиын. Бірақ сол мүмкіндікті растайтын ешқандай белгі болмаса, неге адам көлдің су екеніне күмәндануы керек?
Егер әрбір ықтималдыққа күмәнмен қарасақ, таныстарымыздың бәрі әлдеқашан қайтыс болған шығар деп телефон соғып шығуымыз керек. Әрбір ауру бізге жұғуы мүмкін деп күн сайын ауруханадан шықпауымыз керек. Әрбір адамның біз туралы теріс ойлауы мүмкін деп ешкіммен сөйлеспеуіміз керек. Әрбір істің сәтсіз аяқталуы мүмкін деп ештеңеге кіріспеуіміз керек.
Онда өмірдің өзі не болмақ?
Адам ақылын шындықты тану үшін пайдалануы керек, ал қиялын шындықтың орнына қоймауы қажет. Өйткені қиялдың шекарасы жоқ. Ол бір сәтте адамды қуанышқа бөлесе, келесі сәтте әлі болмаған қайғының ортасына апарып тастайды.
Арада бірнеше апта өткенде, оның жұмысына байланысты маңызды шешім қабылдау керек болды. Жаңа жобаға жетекшілік ету ұсынылды. Бірақ ол бірден келісуге батылы жетпеді.
«Қателессем ше? Жобаны аяқтай алмасам ше? Басшылық сенімін жоғалтсам ше? Біреулер қарсы болса ше?»
Осы сұрақтар басында қайта-қайта айналды.
Сол кеште ол атасының дәптерін тағы ашты. Бұл жолы көл туралы жазылған сөйлемді бірнеше рет оқыды. Сосын өзіне бір сұрақ қойды: «Менің күмәніме нақты қандай белгі себеп болып отыр?»
Жобаны орындай алмайтынына дәлел жоқ еді. Керісінше, тәжірибесі, білімі, жұмыс жоспары бар. Әрине, қиындық болуы мүмкін. Бірақ қиындықтың болуы істің орындалмайтынын білдірмейді.
Ертеңіне ол ұсынысты қабылдады.
Жоба оңай болған жоқ. Қателіктер де кездесті, күтпеген кедергілер де шықты. Кейде жұмысты қайта бастауға тура келді. Бірақ ол бұрынғыдай әрбір сәтсіздікті ақырзамандай қабылдамады. Нақты мәселені анықтап, шешімін іздеді. Күмән туған кезде оны дәлелмен тексерді, ал дәлел жоқ жерде бос қиялға ермеді.
Бір күні кешке үйіне шаршап келгенде, баласы алдынан жүгіріп шықты.
– Әке, бүгін мектепте бес алдым!
Ол баласын құшағына алды. Кішкентай қолындағы дәптерді көріп, жымиды.
– Жарайсың, балам!
Бала әкесінің жүзіне қарап:
– Әке, сен неге соңғы кезде көп күлесің? – деп сұрады.
Әкесі сәл ойланып қалды.
– Өйткені мен бұрын болмаған нәрселерден қорқып, бар нәрселердің қадірін білмей жүріппін.
– Ол қалай?
– Мысалы, сен қасымда отырсың. Мен сені көріп тұрмын. Ал бұрын сенің ертең қайда болатыныңды, қандай жағдайға тап болатыныңды ойлап, бүгінгі күнімді уайымға айналдыратынмын. Енді бүгінгі күнімді бағалауды үйреніп жүрмін.
Бала әкесінің сөзін толық түсінбесе де, оның қолын қыса түсті.
Өмірдің бір шындығы бар: адамды кейде болған оқиға емес, болуы мүмкін оқиға қажытады. Әлі ешкім айтпаған сөзге ренжиді, әлі келмеген күннен қорқады, әлі анықталмаған ауруды өз бойынан іздейді. Сөйтіп, шындықпен емес, өз қиялымен күресіп өтеді.
Әрине, бұл сақтықтан бас тарту деген сөз емес. Егер нақты белгі болса, оны елемеу – немқұрайлылық. Денсаулықта күмәнді белгі байқалса, дәрігерге қаралу керек. Қауіптің нышаны көрінсе, алдын алу шарасын жасау қажет. Бірақ ешбір белгіге сүйенбеген жорамалдың жетегінде кету – сақтық емес, ойдың өзіне өзі тұзақ құруы.
Адамның танымы дәлелге сүйенгенде кемелденеді. Ал дәлелсіз күмән көбейген сайын, ақылдың тыныштығы азаяды. Бір күмән екінші күмәнді шақырады, екіншісі үшіншісіне жол ашады. Осылайша, шегі жоқ ой адамның уақытын да, күшін де, өмірге деген құштарлығын да жұтып қояды.
Ең маңыздысы – мүмкін нәрсенің бәрін шындық деп қабылдамау. Өйткені дүниеде болуы ықтимал оқиғалар шексіз, ал адамның ғұмыры шектеулі. Сол шектеулі ғұмырды дәлелсіз күмәнге жұмсау – өз қолыңдағы байлықты өзіңнің шашып-төгуіңмен бірдей.
Ейдір көлінің суы әлі де сол қалпында. Толқыны жағаға соғып, күн сәулесін шағылыстырып жатыр. Қарияның немересі енді есейген адам. Ол көлге қараған сайын бір нәрсені есіне алады: күмәннің болуы ақиқаттың өзгергенін білдірмейді, ал мүмкіндіктің болуы оқиғаның болғанын дәлелдемейді.
Өмірде әр нәрсенің өз белгісі, әр күмәннің өз негізі болуы керек. Белгісіздіктен қорықпай, белгілі шындықты бағалай білу – адамның ішкі еркіндігінің бастауы.
Кейде адамға тыныш өмір сүру үшін дүниедегі барлық сұрақтың жауабын табу қажет емес. Тек дәлелсіз сұрақтардың соңынан еріп кетпеуді үйренсе болғаны.