Үйдің төрінде үнсіз отырған қарттың кейде ешкімге керегі жоқтай көрінетіні бар. Бір кезде сол үйдің бар тіршілігін дөңгелеткен, бала-шағасының қамы үшін таң атпай тұрып, түн ортасына дейін тыным таппаған адамның бүгінгі күні біреудің қабағына қарап қалғаны қандай өкінішті…
Кезінде әкесінің бір ауыз сөзіне бүкіл ауыл құлақ асатын. Анасының алақаны тиген ас дәмді, төріне шыққан қонақ қадірлі еді. Үйдің берекесі сол кісілердің барында кіретін. Ал қазір олар баяғыдай ширақ емес. Әңгімелері ұзақ, жүрістері баяу, кейде бір айтқанын қайта сұрайды. Көздері де бұрынғыдай көрмейді. Қолдары дірілдеп, аяқтары ауырлап қалған.
Бірақ бір нәрсе өзгермеген: олар әлі де баласының амандығын ойлайды.
Бала есейіп, өз алдына үй болып, қызметке орналасып, тұрмысын түзегенімен, ата-ананың көзінде бәрібір баяғы кішкентай сәбиі болып қала береді. Баласы кешіксе, алаңдайды. Ауырып қалса, ұйқысы қашады. Бір қиындыққа тап болса, қолдан келер көмегін іздейді. Өздері аш қалса да, баласының қарны тоқ болғанын қалайды.
Бір қызығы, адам баласы өзін осылай аялап өсірген жандардың қартайғандағы жағдайын кейде түсіне бермейді.
Бір шаңырақта қарт әкесімен бірге тұратын жігіт бар еді. Әкесі жасы ұлғайған, құлағы ауыр еститін, көзінің көруі де нашарлаған. Бұрынғыдай өздігінен жүріп-тұра алмайды. Күнделікті тіршілікте баласының көмегіне мұқтаж.
Жігіт жұмыстан шаршап келеді. Үйде бала-шаға, несие, күнделікті шығындар. Тұрмыстың тауқыметі де аз емес. Әкесінің қайта-қайта шақырғаны, бір нәрсені сұрай бергені кейде жүйкесіне тиеді.
Бір күні кешкі ас үстінде әкесі тағы да бір сұрағын қайталады.
— Балам, ертең дәрігерге апарасың ба?
— Әке, айттым ғой, апарамын!
— Қай уақытта?
— Әке, шаршатпаңызшы. Өзім білемін ғой!
Қарт үндемеді. Қолындағы қасығын ақырын қойып, терезеге қарады. Келіні де, немерелері де дастарқан басында үнсіз қалды.
Сол сәтте әкенің жүзінен реніштен гөрі бір түсініксіз мұң байқалды. Ол баласының ашуланғанына емес, өз қажеттілігін айтудың өзі баласына ауырлық болып қалғанына қиналғандай еді.
Ал баласы мұны аңғармады. Оның ойында ертеңгі жұмыс, төленбеген қарыз, шешілмеген шаруалар ғана тұрды.
Түнде ол әкесінің бөлмесінен әлсіз жөтел естіді. Есікті ашып қараса, қарт төсегінде отыр екен.
— Бірдеңе керек пе, әке?
— Жоқ, балам. Сен демал. Жұмыстан шаршап келдің ғой.
Жігіт есікті жапты. Бірақ әкесінің соңғы сөзі көңілінен кетпеді.
Адам өмірінде түсінуге кеш қалатын ақиқаттар бар. Соның бірі — ата-ананың қадірі.
Бала кезінде адам ата-анасының қолынан ұстап жүреді. Жолдан өтерде әкесі алақанынан қысады, анасы құлап қалмасын деп етегінен тартады. Бала сүрінсе, олар жүгіріп жетеді. Бала жыласа, өздерінің көңілі құлазиды.
Жылдар өтеді. Бала өседі, ал ата-ана қартаяды. Бір кезде қолынан жетектеген адам енді өзгенің қолдауына мұқтаж болады. Кеше ғана баласын арқасына мінгізіп көтерген әке бүгін баспалдақтан түсуге біреудің қолын іздейді. Талай түн баласының қызуын баса алмай көз ілмеген ана бүгін дәрісін уақытында ішуді ұмытып қалады.
Өмірдің әділеттілігі де, адамды ойландыратын тұсы да осында: кеше қамқорлық көрген бала бүгін қамқорлық көрсететін жасқа жетеді.
Бірақ кейбір адамдар қарт ата-анасын үйіндегі артық жүк секілді қабылдайды. Олардың баяу қозғалғанына ашуланады, көп сөйлегеніне ренжиді, бір нәрсені ұмыта бергеніне шыдамайды. Кейде тіпті өз өміріне кедергі келтіріп жүргендей көреді.
Олар бір сәтке болса да өздерінің ертеңгі күнін ойлай ма екен?
Сен де бір күні қартаймайсың ба? Сенің де аяқтарың баяулап, көзіңнің нұры әлсіреп, құлағыңның естуі төмендемей ме? Сен де бір күні балаларыңнан бір ауыз жылы сөз күтіп отырмайсың ба?
Бүгін сенің әкеңнің жүрісіне шыдамың жетпесе, ертең өзіңнің баяу қадамыңа кімнің шыдайтынын ойладың ба?
Бірде сол жігіт әкесінің ескі сандығын реттеп жүріп, сарғайған дәптер тауып алды. Дәптердің алғашқы бетінде өзінің балалық шағындағы күндері жазылған екен.
«Балам бүгін ауырып қалды. Түнімен ұйықтамадық. Дене қызуы түспей қойды. Ертең жұмысқа бармасам да, баламның қасында боламын».
Келесі бетте:
«Балам мектепке алғаш барды. Қолынан ұстап апардым. Қолымды жібергісі келмеді. Қандай тәтті еді сол күн!»
Тағы бір бетінде:
«Баламның аяқ киімі тар болып қалыпты. Жалақы алған соң жаңасын алып беруім керек. Өзіме алған көйлекті кейінге қалдырдым».
Жігіт дәптерді парақтаған сайын жүрегі шымырлай түсті. Бір кезде әкесінің өзі үшін нені құрбан еткенін, қанша нәрседен бас тартқанын енді ғана түсінгендей болды.
Соңғы беттерінің бірінде мынадай қысқа жазу бар еді:
«Балам ержетіп келеді. Енді мен оған бұрынғыдай керек бола бермейтін шығармын. Бірақ аман жүрсе екен. Менің бар тілегім — сол».
Жігіт дәптерді жапты. Көзіне жас келді.
Әкесінің оған арнаған өмірі бір дәптерге сыймағанын енді сезді. Ал өзі әкесіне арнаған уақытын есептесе, тым аз еді.
Сол сәтте ол әкесінің бөлмесіне кірді. Қарт терезеге қарап отыр екен.
— Әке!
— Әу, балам.
— Ертең дәрігерге барамыз. Таңертең ертерек тұрамыз.
— Жарайды, балам.
— Тағы бірдеңе керек пе?
Қарт біраз үнсіз отырды да:
— Жоқ, балам. Қасымда отырып, бір кесе шай ішсең болды.
Жігіт әкесінің жанына отырды. Қарттың кәрі қолын өз алақанына алды. Бір кезде сол қол оны жетектеп мектепке апарған еді. Енді өзі сол қолды ұстап отыр.
Қарттардың үйде болуы — тек қосымша шығын немесе тұрмыстық міндет емес. Олардың өмірлік тәжірибесі, үнсіз тілегі, отбасы тарихын сақтаған жады бар. Кейде олар ештеңе айтпаса да, үйдің тіршілігіне ерекше жылылық береді.
Адамның ең үлкен қателігі — жақындарының барын мәңгілік деп ойлауы.
Әкеңнің есігі ашық тұрғанда кіріп шық. Анаңның даусын естіп тұрғанда халін сұра. Қарт туысыңның әңгімесі ұзақ болса, сөзін бөлмей тыңда. Қайта-қайта сұраса, ашуланба. Бір нәрсені ұмытып қалса, кемсітіп қарама. Олардың бүгінгі әлсіздігі — сенің ертеңгі күніңнің бір көрінісі ғана.
Кейде қарт адамға қымбат сыйлық та, үлкен үй де, мол ақша да қажет емес. Оған бір шыны шай үстіндегі әңгіме, есіктен кіргенде жылы амандасқан дауыс, дәрісін әкеліп берген қол, халін шын көңілмен сұраған жан керек.
Үйдің берекесі тек табыстың молдығымен өлшенбейді. Кейде дастарқан басында отырған бір қарттың батасы, бір ауыз жылы сөзі, немересіне қарап жымиған жүзі бүкіл отбасының көңілін бүтіндейді.
Қарттар — өмірдің соңғы аялдамасына жақындаған жандар ғана емес. Олар — біздің қайдан шыққанымызды, қандай жолдан өткенімізді еске салып тұратын тірі тарих.
Жігіт әкесінің дәптерін содан бері сақтап келеді. Кейде балаларына көрсетіп, өздерінің кішкентай кезіндегі оқиғаларды оқып береді. Әр жолы әкесінің бір кездегі алаңдаушылығын, мейірімін, үнсіз құрбандығын қайта сезінеді.
Әкесі де әлі сол үйде. Жасы ұлғайған, жүрісі баяу. Бірақ баласы енді оның әрбір сұрағына асықпай жауап береді. Кейде жұмыстан шаршап келсе де, қасына отырып, әңгімесін тыңдайды.
Өйткені ол бір ақиқатты кеш болса да түсінді: ата-ананың қасында өткізген уақытың — қайтып келмейтін өміріңнің ең қымбат бөлігі.
Адам баласы өмір бойы үй салады, дүние жинайды, қызметке ұмтылады, болашағын жоспарлайды. Бірақ сол болашаққа жеткізген жандардың бүгінгі күнін ұмытып кетеді.
Есіңде болсын: сенің балалық шағыңда ата-анаң сен үшін уақыт тапты. Енді олардың қарттық шағында сен оларға уақыт тап.
Бір күні сен де біреудің көмегіне мұқтаж боласың. Сол кезде бүгінгі жасаған жақсылығың мен көрсеткен құрметіңнің мәнін тереңірек түсінерсің.
Қартайған адамның көңілін қалдырма. Өйткені бір кездері сенің кішкентай жүрегіңді жаралап алмау үшін өз жүрегін талай рет ауыртқан жандар — солар.
ІЗГІЛІК НАҒИ