Жастықтың ұзақ түнінен қарттықтың таңына оянған адам уақыттың қалай өткенін бірден аңғара алмайды екен. Кеше ғана өмірдің ортасында жүргендей көрінетін. Ал бүгін айнаға қараса, маңдайындағы әжімдер көбейіп, самайына ақ кіріп, бұрынғыдай шапшаң басатын аяқтары баяулапты. Кеше ғана асқар таудай көрінген денесі енді әлдебір көрінбейтін күштің жетегінде бара жатқандай. Адам өз ғұмырының соңғы белесіне жақындағанын өзгеден бұрын өз бойындағы өзгерістерден сезеді.
Қарт кісі таңертең төсегінен тұрып, терезе алдына келді. Ауладағы ескі алма ағашына көзі түсті. Кезінде өзі отырғызған ағаштың бұтақтары жайқалып, жыл сайын жеміс беріп тұр. Ал өзі сол ағаштың саясында немерелерінің ойнағанын көріп, өткен күндерін еске алатын жасқа жетіпті. Қолын терезе жақтауына қойып, ұзақ тұрды.
«Өмір деген осы ма? Кеше ғана құрылысшыдай болып, болашағымның кірпішін қалап жүрген едім. Бүгін сол ғимараттың қабырғасынан бір-бір кірпіш түсіп жатқандай. Бір күні түгел қирап қалмасына кім кепіл?»
Осы ойдан кейін оның көңіліне өзгеше бір мұң ұялады. Бұрын болашаққа деген арманы көп еді. Балаларын өсіру, немерелерінің қызығын көру, әлі талай жерді аралау, аяқталмаған істерін бітіру… Әрбір арман оны өмірге байлап тұрған жіп секілді болатын. Енді сол жіптердің біртіндеп үзіліп бара жатқанын сезді. Қатар жүрген достарының бірі дүниеден өтті, енді бірі төсек тартып қалды. Бір кезде дастарқан басында әзілдесіп, таңды атыратын адамдардың қатары сиреп барады.
Телефондағы ескі нөмірлерді ақтарып отырып, баяғы досының атына тоқтады. Қоңырау шалғысы келді. Бірақ арғы жақтан жауап бермейтінін есіне түсіріп, телефонды қайта қойды. Өмірдің ең ауыр сәттерінің бірі — адамның жанында жүрген жандардың бірінен соң бірі көзден алыстап, естелікке айналуы екен.
— Адам неге қартайғанын кеш түсінеді? — деді ол өз-өзіне.
Бұл сұраққа жауап беретін адам іздеді. Бірақ дәрігер дененің жағдайын түсіндіргенімен, көңілдің жарасын емдей алмады. Балалары жұбатты, достары жігер берді. Алайда адамның ішіндегі мәңгілікке деген сағынышты ешбір жылы сөз толық баса алмайтын тәрізді.
Сол күндері ол бір шындықты терең сезінді: адамды қарттықтың өзі емес, қарттықпен бірге келетін айырылысу қорқынышы көбірек қажытады екен. Дененің әлсіреуіне көнуге болады, бірақ жақсы көрген адамдарыңнан біржола ажырау ойы жүрекке бататын.
Бір күні кешкілік кітап сөресін реттеп отырып, көне қолжазбалар мен өлеңдер жинағының арасынан Ниязи Мысридің мына жолдарына көзі түсті:
«Өмірімнің ғимаратынан күн сайын бір кірпіш құлап жатыр, ал жаным бұл қирауды сезбей, бейқам жатыр…»
Қарт өлеңді қайта оқыды. Сосын кітапты кеудесіне қойып, көзін жұмды. Ақынның бірнеше ғасыр бұрын айтқан мұңы бүгін өзінің жүрегінен шыққандай сезілді. Адамзат өзгергенімен, уақыт алдындағы дәрменсіздігі өзгермепті. Әр ұрпақ өмірге келгенде мәңгі қалатындай көрінеді, ал қартайғанда ғана өз ғұмырының шектеулі екенін шын қабылдай бастайды.
Бірақ дәл осы тұста оның ойына басқа бір сауал келді: егер адамның ғұмыры шектеулі болса, онда жүрегіне шексіздікке деген сағынышты кім салды? Неге адам өткінші дүниеге сыймайтын армандармен өмір сүреді? Неге жақындарын жоғалтқысы келмейді? Неге қоштасуды қабылдау соншалықты қиын?
Ол ұзақ ойланды. Бұрын бұл сұрақтарға жауапты алыстан іздейтін. Енді жауаптың бір ұшы адамның жүрегіндегі үмітте жатқанын аңғарды.
Өмір бойы іздеген жұбанышы күтпеген жерден алдынан шықты. Кезінде оқыған рухани кітаптарын қайта ашып, адамзатқа үміт пен мейірімнің жолын көрсеткен ұлы тұлғаның өміріне үңілді. Оның адамдарға деген жанашырлығын, үмбетіне деген сүйіспеншілігін, қиындық үстінде де үмітін жоғалтпағанын оқыған сайын қарттың жүрегіндегі суық мұз ери бастағандай болды.
Бұрын ол өлімді тек айырылысу деп түсінетін. Енді оны басқа қырынан қарастыра бастады. Егер бұл дүние мәңгілік мекен болмаса, онда кеткендердің бәрі жоғалып кетті деуге бола ма? Егер өмірдің жалғасы бар болса, онда бүгінгі қоштасу соңғы кездесу емес шығар?
Осы ой оның көңіліне жарық түсірді.
Бір күні немересі атасының қасына келіп отырды.
— Ата, сен неге соңғы кезде көп ойланасың?
— Өмір туралы ойланамын, балам.
— Қартайғаннан қорқасың ба?
Қарт немересіне қарап жымиды.
— Қартайғаннан емес, балам. Адам кейде өзі жақсы көретін нәрселерінен айырылып қалудан қорқады.
— Сонда сен неден қорқасың?
Қарт біраз үнсіз қалды.
— Бір кезде бәріміз бір-бірімізден алыстаймыз ғой. Мен сендердің өскендеріңді көргім келеді. Сендердің қуаныштарыңды бөліскім келеді. Бірақ уақыт ешкімді күтіп тұрмайды.
Немересі атасының қолын ұстап алды.
— Сен бізбен бірге боласың ғой, ата!
Қарт оның кішкентай алақанына қарады. Баланың сөзі қарапайым еді, бірақ сол қарапайым сөздің ішінде адамның бүкіл өмір бойы іздейтін жылуы бар болатын.
— Адамның бірге болуы тек бір үйде отырумен өлшенбейді, балам. Кейде біреудің жақсы сөзі, жасаған жақсылығы, үйреткен өнегесі өзінен кейін де өмір сүре береді.
Сол сәтте қарт өзінің де әлі аяқталмаған міндеттері бар екенін түсінді. Ол немерелеріне өмірден не үйренгенін айтып беруі керек. Достарына хабарласып, көңілдерін сұрауы керек. Көптен бері сөйлеспеген ағайындарымен арадағы өкпені ұмытуы керек. Өткен өміріне өкінішпен емес, шүкіршілікпен қарауды үйренуі керек.
Ертеңіне ол ескі досына телефон шалды. Ұзақ сөйлесті. Содан кейін бұрын ренжісіп қалған туысына барып, дастарқан басында әңгімелесті. Кешке немерелеріне жастық шағындағы қызықты оқиғаларын айтып берді. Бірте-бірте оның күндері бұрынғыдай асығыс жоспарларға емес, мағыналы кездесулерге тола бастады.
Ол енді уақытты тоқтатуға тырыспады. Оның орнына әр күннің қадірін түсінуге кірісті.
Күндердің бірінде таңғы күн сәулесі бөлмеге түсіп тұрғанда, қарт қайтадан терезе алдына келді. Күздің салқын ауасы жүзін сипады. Алма ағашының соңғы жапырақтары желмен тербеліп тұр екен. Бұрын ол сол жапырақтардың түсуінен өмірдің аяқталуын көретін. Бүгін сол көріністен табиғаттың тынысын, уақыттың заңдылығын және әр кезеңнің өз мәні бар екенін сезінді.
Ол өзіне-өзі: «Менің денем әлсіреп барады екен деп, жанымның үміті де әлсіреуі керек пе? Өмірдің бір кезеңі аяқталып келе жатса, оның ар жағында ештеңе жоқ деп кім айтты? Менің міндетім — уақытпен күресу емес, берілген уақытты мәнді өткізу», — деді.
Сөйтіп, қарттықты тек жоғалтулар кезеңі деп қарауды қойды. Оны адамның өзіне, өткеніне, айналасындағы адамдарға басқа көзбен қарай бастайтын шағы деп қабылдады.
ЭПИЛОГ
Жастық шақ адамға өмірдің ұзақ екенін сездіреді. Қарттық оның мәңгілік емес екенін ұғындырады. Бірақ осы екі кезеңнің арасында адамға берілген ең үлкен мүмкіндік бар: өз ғұмырының мәнін түсіну.
Адам дүниеге келгенде қолына ештеңе ұстап келмейді, ал өмірден кетерде де ештеңені алып кете алмайды. Бірақ артында қалдырған мейірімі, жақсылығы, адал еңбегі мен адам жүрегіне еккен үміті оның өмірін жалғастыра береді.
Қоштасу — әрдайым жоғалу емес. Кейбір қоштасулар адамды жаңа бір кездесуге үміттендіреді. Ең бастысы, жүректі үрейге байлап қоймай, үмітке ашық ұстау.
Өйткені өмірдің ең қараңғы кешінің өзінде адамды алға жетелейтін бір жарық бар. Ол — мәңгілікке деген сенім.
Адам қартайғанда жылдарынан айырылғанын емес, әлі де үміттене алатынын түсінсе, оның жүрегіндегі жастық ешқашан қартаймайды.
