Кейде отбасының шаңырағын шайқалтатын үлкен дау емес, ешкім байқамаған кішкентай күмән болады. Ол әуелі жүректің түбінде үнсіз ғана пайда болып, кейін екі адамның арасындағы жылдар бойы қалыптасқан жақындыққа сызат түсіреді. Бір-біріне сеніп үйренген жандардың арасына күдік кірсе, бұрынғы күлкі де, еркін әңгіме де, тіпті үнсіз отырудың өзі де өзгеше сипат ала бастайды.
Ерлі-зайыптылардың бақыты тек бір үйде тұрумен, ортақ дастарқаннан ас ішумен немесе балалар тәрбиелеумен өлшенбейді. Отбасының шынайы берекесі — екі адамның бір-біріне деген ішкі сенімінде. Сол сенімнің ішінде адалдық та, құрмет те, мейірім де, жауапкершілік те бар. Бір-бірінің көңілін алаңдатпай, арын аяқасты етпей, жанын жараламай өмір сүру — отбасылық бақыттың көзге көрінбейтін тірегі.
Ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген сүйіспеншілігі уақыт өте келе сыртқы сұлулықтан әлдеқайда терең мағынаға ие болады. Жастық шақтағы көрік өзгеруі мүмкін. Шашқа ақ түседі, жүзге әжім түседі, дене бұрынғыдай ширақ болмайды. Бірақ бірге өткізген жылдар, қиындықта бір-біріне сүйеу болған сәттер, ортақ қуаныш пен қайғы екі адамның арасында ешқандай сыртқы сұлулықпен өлшенбейтін жақындық қалыптастырады.
Бірде ауылдағы үлкен кісінің үйіне қонаққа бардым. Жасы жетпістен асқан ерлі-зайыпты дастарқан басында отыр екен. Әйелі шай құйып беріп, күйеуінің алдына кесені қойды. Қарт кісі кесені қолына алып, әйеліне бір қарап қойды.
— Шайды қоюырақ демдепсің ғой, — деді күлімсіреп.
— Өзің қою шайды жақсы көресің емес пе? — деді әйелі.
Осы екі ауыз сөздің арасында қаншама жылдық таныстық, түсіністік пен ықылас жатқанын сол сәтте сездім. Олар бір-бірінің қалауын сұрап жатпайды. Өйткені бірін-бірі түсінуге тұтас ғұмырын арнаған.
Қарт кісіден кейін оңаша отырып сұрадым:
— Аға, осынша жыл бірге өмір сүрудің сыры неде?
Ол біраз үнсіз қалды. Сосын кесесін үстелге қойып:
— Балам, әйеліңді жұрттың көзіне емес, өз жүрегіңе жақын ұста. Ал әйел адам күйеуінің сенімін жоғалтпасын. Үйдің есігін құлыппен қорғауға болады, бірақ отбасының есігін сеніммен ғана сақтайсың, — деді.
Бұл сөздің астарында үлкен өмір тәжірибесі жатқан еді.
Адам баласы сыртқы дүниенің әсеріне бейім. Көз көрген нәрсеге қызығады, көңіл салыстырады, сана өзгенің өміріне назар аударады. Әсіресе адамның қадірін сыртқы көрініспен өлшейтін қоғамда мұндай салыстырулар көбейе түседі. Біреу өзгенің сұлулығына қызығады, біреу байлығына қызығады, енді біреу өз отбасындағы адамды басқа біреумен салыстыра бастайды.
Салыстыру басталған жерде қанағат азаяды. Қанағат азайған жерде көңіл суиды. Ал көңіл суыған жерде бұрынғы құрметтің орнын немқұрайлылық басуы мүмкін.
Алайда бұл мәселенің екінші жағы да бар. Отбасындағы адалдық пен сенімді сақтау тек әйелдің немесе тек ер адамның міндеті емес. Бұл — екі жаққа да ортақ жауапкершілік. Әйелдің де, еркектің де ар-намысы, жеке шекарасы, абыройы құрметтелуге тиіс. Бір адамның еркіндігін шектеу арқылы екінші адамның сенімін қалыптастыру мүмкін емес. Сенім бақылаудан емес, өзара адалдықтан туады.
Киім кию, әдеп сақтау, өзін ұстау мәселелері де осы кең мағынада қарастырылғаны жөн. Адамның сыртқы келбеті оның ішкі дүниесінен бөлек өмір сүрмейді. Киім — тек матадан тігілген бұйым емес, кейде адамның өзін және айналасындағы адамдарды қаншалықты құрметтейтінін білдіретін мәдени белгі. Бірақ сыртқы көрініске қарап адамның бүкіл болмысын бағалау да дұрыс емес. Әдептің шынайы өлшемі тек киімде емес, адамның ниетінде, сөзінде, ісінде және өзгенің ар-намысына деген көзқарасында жатыр.
Адамның нәпсілік қалауы мен адамдық болмысының арасындағы шекара да осында байқалады. Адамды басқа тіршілік иелерінен ерекшелендіретін қасиет — өз сезімін ақылға, арға және жауапкершілікке бағындыра білуі. Көңілге келген әрбір ойды әрекетке айналдыру міндет емес. Көзге көрінгеннің бәріне иелік етуге болмайтынын, ұнағанның бәріне ұмтылу адамдыққа жатпайтынын түсіну — рухани кемелдіктің белгісі.
Тіпті ең жақын туыстық қатынастардың өзінде адамдық шекараның бұзылмауы аса маңызды. Аға мен қарындастың, әпке мен інінің арасындағы қарым-қатынас туыстық мейірімге, қорғаныш пен құрметке негізделеді. Мұндай байланыстың тазалығы адамның ішкі тәрбиесіне, өз нәпсісін тежей білуіне байланысты. Жақындықтың өзі жауапкершілікті азайтпайды, керісінше арттырады. Адамдық қадір дегеніміз — өзгенің осалдығын пайдаланбау, ешкімнің сенімін теріс айналдырмау.
Бір үйдің ішінде өмір сүріп жатқан адамдардың бір-біріне қауіпсіздік сезімін сыйлауы да осыдан басталады. Әйелі күйеуінің жанында өзін қорғалған сезінсе, күйеуі әйелінің жанында өзін құрметтелген сезінсе, олардың арасындағы жақындық тереңдей түседі. Бұл сезімді ақшаға сатып алу мүмкін емес, күшпен орнату да мүмкін емес. Ол күнделікті қарым-қатынастағы ұсақ көрінетін, бірақ маңызы зор әрекеттерден қалыптасады.
Бір-бірінің көзінше қадірін түсірмеу, сыртынан жаман сөз айтпау, өзгенің алдында кемсітпеу, көңіліне күдік салатын әрекеттерден сақтану — осылардың бәрі сенімнің кірпіші іспетті. Бір кірпіш түссе, қабырға бірден құламайды. Бірақ олқылық көбейген сайын іргетас әлсірей береді.
Кейде ерлі-зайыптылар бір-бірінен мінсіздік күтеді. Ал мінсіз адам жоқ. Бірі ашуланады, бірі ренжиді, бірі қателеседі. Маңыздысы — қателіктен кейін қалай әрекет ететіні. Кешірім сұрай білу, түсіндіре білу, өзгенің көңілін ескеру — отбасын сақтайтын үлкен қасиеттер.
Көп адам махаббатты сезім деп түсінеді. Ал шын мәнінде махаббат — сезіммен басталып, жауапкершілікпен жалғасатын өмірлік таңдау. Бүгін де, ертең де, жастық шақ өтіп, сыртқы келбет өзгерген кезде де бір адамға адал болуды таңдау. Өзге біреудің назарын іздеудің орнына, өз шаңырағындағы адамның жүрегіне жылу сыйлауды таңдау.
Кешкісін сол қарт кісінің үйінен қайтып бара жатқанымда, терезеден әлсіз жарық көрінді. Екі қарттың дастарқан басында әлі отырғанын байқадым. Бірі сөйлеп, екіншісі тыңдап отыр. Олардың әңгімесінде ерекше оқиға да, даңқты жетістік те жоқ шығар. Бірақ сол қарапайым көріністің өзінде ұзақ жылдар бойы сақталған бір үлкен байлық бар еді.
Ол — сенім.
Өмірде адам талай нәрсесін жоғалтуы мүмкін. Жастығын, күшін, дәулетін, қызметін, тіпті сыртқы сұлулығын да. Бірақ бір-біріне деген сенімін жоғалтпаған отбасы кез келген қиындықтың алдында қайта тұра алады. Өйткені мұндай шаңырақтың тірегі көзге көрінбейді, бірақ ең ауыр салмақты көтере алады.
Отбасының бақыты — бір-бірін өзгеден артық көруде ғана емес, бір-бірінің қадірін өзгеге айырбастамай білуде.
Адамның шынайы сұлулығы — өзгенің көзіне түсуінде емес, өзіне сенім артқан жүректі жараламауында.
