Күздің бір салқын күні еді. Күн еңкейіп, таудың арғы бетіне қарай баяу сырғып бара жатты. Төменде созылып жатқан дүниеге биіктен қараған қарттың көңіліне әлдебір мұң ұялады. Кеше ғана ұзақ жолды шаршамай жүріп өтетін аяқтары бүгін баяу басады. Бұрын таң атқанша әңгіме айтып, түн ортасына дейін жұмыс істейтін көзі енді кешкілік тез талады. Уақыт та өзгергендей. Әлде уақыт емес, оны сезінетін адамның өзі өзгерді ме?
Ол таудың биігінде ұзақ отырды. Төменде ауыл үйлері, алыстағы жолдар, сарғайған даланың үстімен баяу жылжыған көлеңкелер көрінеді. Бір кезде осы жолдармен асығып жүретін. Бір кезде осы даланың әр бұтасы мен әр төбесі оған таныс еді. Жастық шағында дүниенің шеті жоқтай көрінетін. Ал қазір сол кең дүниенің өзі бірте-бірте алыстап бара жатқандай сезілді.
Қарт алақанын тізесіне қойып, саусақтарына қарады. Әжім көбейген. Тамырлары білеуленіп шығыпты. Бұл қолдар кезінде бесік тербеткен, бала жетектеген, үй тұрғызған, егін еккен, талай адамның қолын қысқан. Енді сол қолдардың өзі әлсіздік таныта бастаған.
— Қызық, — деді ол ішінен. — Адам қартайғанын бір күнде түсінбейді екен. Күндердің қалай өткенін де байқамайды. Бір қарасаң, балаң ер жетіпті. Бір қарасаң, шашың ағарыпты. Бір қарасаң, кеше ғана қасыңда жүрген адамдардың орны бос қалыпты…
Көңіліне бірінен соң бірі естеліктер оралды. Әкесінің қатулы жүзі, анасының мейірімді даусы, жастық шағындағы достары, өмірден өткен ағайындары… Кезінде бір дастарқан басында бас қосқан адамдардың қатары сирепті. Бірі алыста, бірі бұл дүниеден көшкен. Бала күнінде өзін қоршап тұрған үлкен әулеттің бүгінгі көрінісі мүлде басқа.
Қарттың жанын ауыртқан нәрсе өзінің қартайғаны ғана емес еді. Оның жүрегін сыздатқан – сүйген адамдарынан біртіндеп алыстап бара жатқанын сезінуі. Әрбір қоштасу адамның жүрегінен бір бөлшек алып кететіндей. Ал алда тағы қандай айырылысулар күтіп тұрғанын ешкім білмейді.
Күннің соңғы шапағы таудың басына түсіп, айнала бір сәтке алтын түске боялды. Бірақ қарттың көңіліндегі мұң сейілмеді. Керісінше, күннің батуы оның ойына өмірдің де осындай өткінші екенін салды.
— Жастық шақ та өтті. Күн де кешке жетті. Жылдар да қартайды. Дүние де өзгерді. Енді менің де кезегім жақындап қалған шығар…
Ол осы ойдан селк ете қалды. Өлімнен гөрі артында қалатын адамдарын ойлау ауыр еді. Немерелерінің ертеңгі тағдырын, балаларының болашағын, үйдің ішіндегі дауыстардың бір күні өзінен кейін де жалғасатынын ойлады. Адам өзі өмірден кеткен соң, дүниенің тоқтап қалмайтынын біледі. Бірақ жүрегі соған көндіге алмайды.
Сол сәтте оның есіне бір нәрсе түсті.
Ол өмір бойы көктемді асыға күтетін. Қыс ұзаққа созылғанда, жердің бетіндегі тіршіліктің қайта оянатынына сенетін. Қара жердің астында жатқан дәннің бір күні жарып шығатынын көрген. Күзде сарғайған ағаштардың көктемде қайта бүршік ататынын талай байқаған. Табиғаттың әрбір маусымы бір нәрсенің аяқталуы ғана емес, келесі бір кезеңнің басталуы екенін ұққан.
Сонда неге адам өмірінің күзін тек жоғалтумен байланыстырады?
Қарт осы сұраққа жауап іздегендей, айналасына қайта қарады. Дүние әлі де тірі еді. Төменде бір үйдің мұржасынан түтін көтеріліп жатыр. Алыстан баланың күлкісі естіледі. Құстар түнейтін жеріне қарай ұшып барады. Ағаштардың жапырағы түскенімен, бұтақтары әлі тұр. Табиғат тыныштыққа кеткендей көрінгенімен, оның ішінде келесі көктемнің дайындығы жүріп жатқан жоқ па?
Адамның да көрінетін өмірі мен көрінбейтін үміті бар шығар.
Осы ой оның жүрегіндегі ауыр мұңды біртіндеп өзгертті. Ол дүниеге тек өз көзімен қарап келгенін түсінді. Өмірді өзінің жастығымен, күш-қуатымен, денсаулығымен өлшепті. Солар азайған сайын, өмірдің мәні де азайып бара жатқандай көрінген. Ал шын мәнінде, адам өмірінің мәні тек жасында немесе атқара алатын жұмысының көлемінде емес еді.
Бір кезде ол кішкентай балаларының қолынан ұстап, өмір жолына шығарды. Енді сол балалар өз перзенттерінің қолынан ұстап жүр. Бұрын өзі ақыл айтса, қазір немерелері одан ақыл сұрайды. Бұрын отбасының ауыртпалығын көтерсе, енді сол отбасының жылуын сезінетін шаққа жетті. Жас кездегі міндет пен қарттықтағы міндеттің айырмасы бар екен. Бірінде адам дүниені құрады, екіншісінде сол дүниенің мәнін тереңірек түсінеді.
Ол өзіне өмір бойы қызмет еткен жүрегін ойлады. Жүрек қаншама қуаныш пен қайғыны көтерді. Қаншама рет толқыды, қаншама рет тынышталды. Қаншама адамның жақсылығын көрді, қаншама рет біреудің қайғысына ортақтасты. Адамның бойындағы мейірім де осындай жылдармен бірге толысады екен.
Сонда қарттықтың өзі тек әлсіздік пе? Әлде адамға бұрын байқамаған ақиқаттарды танытатын ерекше кезең бе?
Кешкілік үйіне оралғанда, есік алдынан немересі жүгіріп шықты.
— Ата, қайда кеттіңіз? Сізді іздеп жүрміз.
— Таудың басына барып келдім, балам.
— Не көрдіңіз?
Қарт немересінің басынан сипады.
— Дүниені көрдім.
— Дүние бұрын да бар ғой, ата.
— Бар еді. Бірақ бүгін басқаша қарадым.
Немересі оның жүзіне үңілді. Қарттың көзінде бұрынғыдан өзгеше бір тыныштық бар еді.
— Ата, сіз неге соңғы кезде көп ойланасыз?
— Өйткені, балам, адам жас кезінде алға қарайды. Қартайғанда артына да қарайды. Ал ең маңыздысы – қай жаққа қараса да, үмітін жоғалтпау.
— Қартайған жаман ба?
Қарт бір сәт үнсіз қалды.
— Қартайғанның қиындығы бар. Денең бұрынғыдай болмайды. Көп нәрсеге шамаң жетпейді. Қасыңдағы адамдардың кейбірі кетеді. Бірақ бір жақсысы бар: адам өмірдің бағасын кеш болса да тереңірек түсіне бастайды. Сендерге қарасам, өзімнің жалғасымды көремін. Сендердің күлкілеріңнен ертеңгі күннің үнін естимін.
Немересі атасының қолынан ұстады. Қарт оның кішкентай алақанын өз алақанына салып, біраз отырды.
— Ата, мен өскенде сіз сияқты боламын ба?
— Мен сияқты болуға тырыспа, балам. Менің қателігімді қайталама. Жақсылықты кейінге қалдырма. Адамдарды бар кезінде бағала. Жаныңдағы адамдарға жылы сөз айтудан ұялма. Өмірдің қадірін қартайғанда ғана түсінетіндердің қатарында болма.
Немересі басын изеді. Ол атасының сөздерін толық түсінбеген шығар. Бірақ сол кештегі әңгіме оның есінде ұзақ сақталатыны анық еді.
Қарттықтың ең үлкен қиындығы – уақыттың азайғанын сезіну ғана емес, дүниеден кететін сәтте өзіңе қымбат жандармен қоштасудың ауырлығын түсіну. Бірақ осы сезімнің ішінде үміттің де сәулесі бар.
Адам кейде өмірдің соңына жақындағанын сезгенде ғана өзінің қаншама нәрсені бағаламай келгенін аңғарады. Жастық шақтың қадірін білмепті. Дені сау күндерінің мәнін түсінбепті. Анасының дауысын, әкесінің ақылын, достарының ортасын, балаларының күлкісін күнделікті тіршіліктің қарапайым көрінісі деп қабылдапты.
Алайда мейірімге толы әлемде адамды тек өзінің әлсіздігімен қалдыратын үмітсіздік жоқ. Көрінетін дүниенің артында адам ақылымен толық өлшей алмайтын кең мейірім бар екенін сезінгенде, оның көңіліндегі қоштасу мұңы үмітке айнала бастайды.
Жер бетіндегі тіршілікке жыл сайын көктемнің қайтып келуі – адамға берілген терең бір ишара. Қыс ағаштың жапырағын түсіреді, бірақ оның тіршілігін біржола жоймайды. Күз табиғаттың көркін өзгертеді, бірақ келер көктемнің мүмкіндігін жоққа шығармайды. Сол сияқты адамның да бүгінгі әлсіздігі оның бүкіл болмысының мәнін анықтап бере алмайды.
Қарт осыны түсінген сайын, қарттыққа деген көзқарасы өзгере түсті. Бұрын ол өмірінің соңғы тарауын оқып жатқандай сезінетін. Енді сол тараудың да өзіне тән мағынасы бар екенін ұқты. Бұл – асықпайтын, көп сөйлемейтін, бірақ терең түсінетін кезең. Бұл – өмірден безіну емес, өмірдің әрбір сәтіне бұрынғыдан да мұқият қарау кезеңі.
Ол енді таңертең ерте тұрып, терезені ашатын болды. Сырттағы таза ауаны терең жұтып, күннің жарығына қарайтын. Немерелерінің даусын естігенде, жүзінен күлкі кетпейтін. Бұрын шаршап жүргенде мән бермейтін қарапайым істерге қуана бастады.
Кешкілік күн батқанда, тауға қараса, бұрынғыдай мұңға берілмейді. Өйткені күннің батуы жарықтың мүлде жоғалуы емес екенін білді. Ол тек бір көріністің аяқталып, келесі бір көріністің басталуын күтетін.
Қарттық – өмірден үміт үзу емес. Ол – адамның дүниеге деген көзқарасы өзгеріп, жүрегіндегі үміттің тереңдей түсетін шағы.
Жастық шақ адамға күш береді, ал қарттық сол күштің не үшін берілгенін түсіндіреді. Жастық шақ дүниені тануға асығады, ал қарттық оның қадірін ұғынуға үйретеді.
Сондықтан өмірдің күзінен қорықпа. Күздің сарғайған жапырақтарына ғана емес, көктемді күтіп тұрған бұтақтарына да қара. Өйткені кейбір үміттер адамның жасымен бірге қартаймайды.
ІЗГІЛІК НАҒИ
