Құндылыққа бағытталған әдістер

Аяпбергенова  Сауле  Шабанбаевна
Қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің мұғалімі
Астана қаласы № 60 мектеп – лицейі

Түйіндеме
Бұл мақала құндылыққа бағытталған білім беру әдістерін талқылайды. Оқушыларды тек ғылыми біліммен ғана емес, сонымен қатар адамгершілік, моральдық және әлеуметтік құндылықтармен тәрбиелеу маңызды екенін атап көрсетеді. Мақалада құндылықтарды білім беру үдерісіне енгізудің тиімді тәсілдері қарастырылған, олар: сабақ мақсатында құндылықтарды енгізу, әңгімелеу және мысал келтіру, ойын әдістері, топтық жобалар, тұлғалық рефлексия және пәнаралық интеграция сияқты әдістерді қолдану. Сонымен қатар, “Құндылықтар шеңбері”, “Дұрыс шешім”, “Менің құндылығым” ойындары арқылы оқушылардың құндылықтарды түсінуі тереңдейді. Құндылыққа бағытталған сабақтардың нәтижесінде оқушылар тек білім алып қана қоймай, адамгершілік және әлеуметтік жауапкершілік қасиеттерін игереді. Бұл әдістер оқушылардың тұлғалық дамуына ықпал етеді және қоғамда өз орнын табуға көмектеседі.

Кілт сөздер: құндылыққа бағытталған білім беру, адамгершілік, моральдық, әлеуметтік құндылықтар, әдіс-тәсілдер, сабақ мақсаттары, әңгімелеу, мысал келтіру, ойын әдістері, топтық жобалар, тұлғалық рефлексия, пәнаралық интеграция, оқушылардың тұлғалық дамуы, әлеуметтік жауапкершілік.

Аннотация

Эта статья обсуждает методы ценностно-ориентированного образования. Автор подчеркивает, что важно воспитывать учащихся не только в области научных знаний, но и в аспектах нравственных, моральных и социальных ценностей. В статье рассматриваются эффективные способы внедрения ценностей в образовательный процесс, такие как: включение ценностей в цели урока, рассказывание и приведение примеров, игровые методы, групповые проекты, личностная рефлексия и межпредметная интеграция. Также с помощью игр, таких как «Круг ценностей», «Правильное решение», «Моя ценность», углубляется понимание учащимися ценностей. В результате ценностно-ориентированных уроков учащиеся не только получают знания, но и развивают нравственные и социальные качества ответственности. Эти методы способствуют личностному развитию учащихся и помогают им найти свое место в обществе.

Ключевые слова: ценностно-ориентированное образование, воспитание ценностей, нравственные ценности, моральные ценности, социальные ценности, методы обучения, межпредметная интеграция, игровые методы, групповые проекты, личностная рефлексия, образовательный процесс.

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінде тек ғылыми білімді меңгерту ғана емес, сонымен қатар оқушылардың моральдық-этикалық, адамгершілік және әлеуметтік құндылықтарын дамыту аса маңызды міндетке айналып отыр. Білім беру жүйесінің басты мақсаты — жан-жақты дамыған, қоғамдағы өз орнын таба алатын, жауапкершілігі жоғары тұлғаны тәрбиелеу. Сондықтан, оқушыларды тек оқу бағдарламасы мен ғылыми ақпаратпен қаруландырып қоймай, оларды рухани құндылықтарға да баулу қажет. Осы мақсатта құндылыққа негізделген сабақтарды ұйымдастырудың орны ерекше.

Құндылыққа бағытталған білім беру — бұл жеке тұлғаның әлеуметтік ортада өз орнын табуына, адами қасиеттерді меңгеруге, қоғамдағы моральдық, адамгершілік нормаларды сақтауына бағытталған тәсілдер мен әдістердің жиынтығы. Мұндай білім беру жүйесі оқушыларға өмірдегі дұрыс таңдау жасай алу қабілетін дамытуға мүмкіндік береді. Әлеуметтік, мәдени және моральдық құндылықтарды жеткізу арқылы оқушылардың дүниетанымын кеңейтіп, оларды азаматтық жауапкершілікке тәрбиелеуге болады.

Құндылықтарға негізделген білім беру процесінде түрлі әдіс-тәсілдер мен әдістер қолданылады, олар оқушылардың жан-жақты дамуын қамтамасыз етеді. Әрбір сабақтың мақсаты мен мазмұны құндылықтарға негізделіп, оқушылардың жеке тұлға ретінде қалыптасуына, қоғамдағы өз орнын табуға көмектеседі. Бұл әдістер оқушыларды тек біліммен қаруландырып қана қоймай, олардың тұлғалық қасиеттерін де қалыптастырады, сондықтан білім беру жүйесінде құндылықтарға бағытталған әдістерді енгізу өте маңызды болып табылады.

Құндылықтарды білім беру үдерісіне енгізудің тиімді тәсілдері мыналар:

1. Құндылықтарды сабақ мақсатына енгізу.Сабақтың әрбір тақырыбына құндылықтарды қатыстырып, оны сабақ мақсатына енгізу арқылы оқушылардың сол құндылықты түсінуін қамтамасыз етуге болады. Мысалы: 

– “Еңбекқорлық және кәсіби біліктілік” құндылығын әдебиет сабағында Ш. Айтматовтың “Ғасырдан да ұзақ күн” романын талқылау арқылы ашу. Романның кейіпкерлерінің еңбекқорлығы мен өмірлік мақсаттарын оқушылармен бірге талдау арқылы бұл құндылықты түсінуге болады.

2.Әңгімелеу және мысал келтіру. Әңгімелеу – оқушыларды құндылықтарға баулудың тиімді әдістерінің бірі. Мұғалім белгілі бір құндылыққа қатысты өмірден немесе әдебиеттен мысал келтіріп, сол оқиғаны талқылауды ұсынады. Мысалы, Ы. Алтынсариннің еңбек тақырыбындағы әңгімелерін оқып, еңбексүйгіштік пен адалдықты түсіндіруге болады.

3. Ойын әдістерін қолдану.Құндылықтарды түсіндіруде ойын әдістері ерекше орын алады. Ойын барысында оқушылар нақты жағдайды сезініп, мәселелерді шешу дағдыларын қалыптастырады:

«Кейіпкерді таңда”  әдсі. Оқушыларға белгілі бір кейіпкердің әрекеті туралы шешім қабылдап, оның құндылықтары мен мінезін сипаттау ұсынылады.

“Рөлдік ойындар” әдісі. Құндылықтарға негізделген тапсырмаларды орындау барысында рөлдік ойындар қолдану оқушылардың эмоциялық байланысын күшейтеді. Бұл әдіс арқылы оқушылар нақты кейіпкердің немесе тұлғаның орнына өздерін қойып, белгілі бір жағдайларда шешім қабылдайды.”Сен әділ сот болсаң…” деген тақырыпта оқушыларды соттың рөліне қойып, әділ шешім шығаруды талап ететін тапсырмалар беру арқылы әділдік құндылығын түсіндіруге болады.

4. Топтық жобалар.Оқушыларға шығармашылық және зерттеу жобаларын орындау  ұсынылады. Бұл олардың аналитикалық ойлау қабілетін дамытуға және ұжымдық жұмысқа деген ынтасын арттыруға ықпал етеді. Мысалы, “Жасампаздық және жаңашылдық” тақырыбы аясында оқушылар заманауи технологияларды қолдану арқылы шағын инновациялық жобалар жасай алады.Топтық жұмыс оқушыларды бірлік пен ынтымақ құндылықтарына баулиды. Мысалы:”Бірлік – тірлік кепілі” тақырыбында оқушылар  шағын топтарға бөлініп, бірлесіп тарихи оқиғаларға талдау жасайды. Бұл жұмыс олардың ұжымдық әрекет ету дағдыларын қалыптастырады.

5. Тұлғалық рефлексия. Әр сабақтың соңында оқушылардан “Мен бүгін қандай құндылықты үйрендім?” деген сұраққа жауап беруін сұрау– құндылықты түсінуге және оны саналы түрде қабылдауға көмектеседі. Оқушылардан белгілі бір құндылыққа қатысты өз ойларын жазбаша немесе ауызша түрде білдіру сұралады. Бұл олардың құндылықтарды терең түсінуіне ықпал етеді.

Құндылықтарға баулитын әдіс-тәсілдер

1. Пәнаралық интеграция.Құндылықтарды түсіндіру барысында пәндер арасындағы байланысты қолдану тиімді. Мысалы: “Жасампаздық және жаңашылдық” құндылығын қазақ әдебиеті мен технология сабақтарын байланыстыра отырып, оқушыларға өз жобаларын жасау тапсырмасы беріледі.

2. Кейс-стади әдісі.Кейс-стади әдісінде оқушыларға өмірде кездескен нақты немесе ойдан шығарылған оқиғалар беріледі. Олар сол жағдайды талдап, шешім қабылдауы керек. Бұл әдіс “Заң және тәртіп” тақырыбында қолдануға өте қолайлы.

3. Интерактивті әдістер.Интерактивті әдістер арқылы оқушылар құндылықтарды тереңірек түсінеді. 

“Миға шабуыл” әдісі. Белгілі бір құндылыққа қатысты сұрақтарды топпен талқылау. 

“Құндылық ағашы” әдісі. Тақтаға ағаш суретін салып, әр оқушы өз құндылықтарын жазып, оны ағашқа іледі.     

Құндылықтар жайында бейнемазмұн көрсету Сабаққа арнап арнайы бейнемазмұн немесе қысқаша фильмдер көрсетіп, онда адамның құндылықтары мен қоғамдағы орны туралы көрсетілген жағдайларды талқылау. Мұндай көрнекі материалдар оқушылардың құндылықтарға деген қызығушылығын арттырады.

Ойындарды қолдану жолдары.Ойын – оқушыларды тәрбиелеудің және оқыту үрдісінің маңызды элементі. Құндылықтарды түсіндіру барысында келесі ойындар қолданылуы мүмкін:

1. “Құндылықтар шеңбері” ойыны.Оқушылар шеңбер бойына отырады. Әрбір оқушы өзі үшін маңызды бір құндылықты атап, оны неге таңдағанын түсіндіреді. Бұл ойын оқушылардың құндылықтар туралы түсінігін кеңейтуге көмектеседі.

2. “Дұрыс шешім” ойыны.Оқушыларға қиын моральдық жағдай ұсынылады. Олар өз шешімдерін айтып, оны түсіндіреді. Бұл ойын жауапкершілік пен әділдік құндылықтарын дамытуға ықпал етеді.

3. “Менің құндылығым” ойыны. Әр оқушы өз өміріндегі маңызды құндылықты таңдап, оны сурет немесе әңгіме арқылы көрсетеді. Бұл олардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға көмектеседі.

Құндылыққа негізделген білім беру — сабақтың негізгі мақсаттарын жетілдіріп қана қоймай, оқушылардың тұлғалық өсуіне де ықпал етеді.

Қорытынды

Құндылыққа бағытталған білім беру – қазіргі білім беру жүйесінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Мұндай әдістер оқушылардың тұлғалық және әлеуметтік дамуына ықпал етіп, оларды тек білім алушы ғана емес, сонымен қатар жауапкершілігі жоғары, адамгершілік құндылықтарды ұстанатын азамат ретінде тәрбиелеуге мүмкіндік береді. Құндылықтарды білім беру үдерісіне енгізу арқылы оқушылар қоғамда өз орнын табуға, моральдық және әлеуметтік мәселелерге дұрыс көзқарас қалыптастыруға, қайырымдылық пен әділдік сияқты қасиеттерді дамытуға дағдыланады.

Құндылықтарға негізделген әдіс-тәсілдер, мысалы, әңгімелеу, рөлдік ойындар, топтық жобалар және пәнаралық интеграция сияқты құралдар оқушылардың тек ақыл-ойын ғана емес, сондай-ақ олардың эмоциялық және әлеуметтік дамуын да қамтамасыз етеді. Бұл әдістер оқушылардың өзара қарым-қатынасын нығайтып, ынтымақтастық, әділдік және жауапкершілік секілді маңызды құндылықтарды түсінуге ықпал етеді.

Құндылыққа бағытталған сабақтар, өз кезегінде, білім беру үрдісін жандандырып, оқушылардың рухани және шығармашылық әлеуетін ашуға жол ашады. Мұндай сабақтар балаларды қоғамға пайдалы тұлға ретінде қалыптастырудың негізі болып табылады. Сол арқылы біз ұрпақтың саналы, тәрбиелі және жан-жақты дамуына үлес қосамыз. Осылайша, құндылықтарға бағытталған білім беру әдістері — тек қазіргі білім беру жүйесінің қажеттілігі ғана емес, болашақ ұрпақты қалыптастырудың негізі де болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. “QADAM” оқу-әдістемелік құралы. Алматы: Білім баспасы, 2024.
2. Қараев, Ж. “Оқу үдерісін жаңғыртудағы заманауи құралдар”. Астана: Ұлттық білім академиясы, 2022.
3. Нұғманова, Г. “Құзыреттілікке бағытталған білім беру жүйесі”. Алматы: Мектеп баспасы, 2023.
4. Алтынсарин, Ы. “Таңдамалы шығармалар жинағы”. Алматы: Мектеп, 2020.