Шығыс Қазақстан облысындағы сирек кездесетін және жойылып бара жатқан құстарды бақылау жолдары

Талгатова Жанар Жарқынбекқызы
«Семей қаласының Шәкәрім атындағы университеті» КЕАҚ
«Биология» мамандығы бойынша 2 курс магистранты

Шығыс Қазақстан облысы өңірінің негізгі қалалары – Семей, Өскемен. Басты өзендері-Ертіс және оның ірі салалары-Уба, Үлбі, Бұқтырма өзендері. Ең ірі көлдері – Марқакөл, Зайсан, Рахмановское, Сасықкөл, Алакөл, Марал. Аумақтың көп бөлігін кенді және Оңтүстік Алтай, Қалба, Сауыр Тарбағатай тау жүйелері алып жатыр. Таулардың биіктігі – 800-ден 1500 м-ге дейін, Алтайдың шеткі шығысында-3000-4000 м-ге дейін (Белуха қ., 4506 м). Климаты шұғыл континенталды, ауа температурасының үлкен тәуліктік және жылдық амплитудасы бар.

Шығыс Қазақстан фауна мен флорасы өте бай өлке. Бұл өлкедегі құстар туралы жазбалар 2007 жылы 12-23 маусым аралығында «Радуга» видеостудиясының жетекшісі В. Н. Изразцов пен В. А. Иконников және Н. И. Левченко Өскемен бағыты бойынша Шығыс Қазақстанның ерекше аумақтарының табиғаты мен жануарлар әлемі туралы материалдарды жинау және бейнефильмді түсіру мақсатында сапар жасады. Маршрут келесі бағытта болды: Айыр-оз. Қаракөл – Аягөз қаласы – Таскескен кенті – Үшарал қаласы – Тентек дельтасы – Алакөл солтүстік жағалауы – Үшарал қаласы – Ай кенті – Өскемен қаласы. Ең қызықты кездесулер: қара дегелек, сұңқылдап аққу, сыбырлақ аққу, қарақұс, дала қыраны, сұр тырна, ақбас тырна [1].

Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген құстар розовый пеликан, пеликан, колпица, қара аист, фламинго, кликун, аққу, қаз–сухонос, казарка, қара турпан, тау турпаны, савка, алтай ұлары, стерх, дрофа, журавль-красавка, стрепет, джек, кречетка, кроншнеп-малютка, кроншнеп, қарабасты хохотун, чайка, рябок, саджа, скопа, змееяд, қыран-карлик, дала қыраны, могильник, бүркіт, орлан-ақ құйрықты, орлан-ұзын құйрықты, стервятник, кречет, сұңқар балобан, сұңқар сапсан, дербник, филин.

Сұңқылдақ аққу Өскемендегі Ертіс жағалауында 2006 жылы 25 қазанда 6 ересек кликундан тұратын отары пайда болды. Олар 4 күн ішінде таяз суларда, ұсақ талдар, жағалаулардағы жәндіктермен тамақтанып, үш шағын аралдардың жанында тұрды [2].

Сол жылы Шығыс Қазақстанның ірі өнеркәсіп орталығында аққулар пайда болды. Орман және аңшылық шаруашылығы басқармасының бас аңшы А. И. Ткаченконың қатысуымен аққуларды қорғау ұйымдастырылды. Бұдан бұрын 10 қазанда 5 сұңқылдақ аққу тобын Ертісте Папорщиково ауылында, Өскеменнен 30 км төмен жерде аңшы А. А. Ануров байқаған болатын [3].

2006 жылдың 2-8 қазанында Бұқтырма су қоймасының жағасында Қалба жотасының шығыс бөктеріндегі Палатцы ауылының балықшы және аңшысы В.В. Дудкин 300-400 м қашықтықта 4 дуадақтан тұратын топ байқады [4].

2007 жылғы 8-27 мамыр аралығында Қазақстанның шығысындағы тарғақтар іздеу экспедициясы тарғақтарды іздеу жобасы шеңберінде ұя колониясын Қазақстанның шығысындағы тарихи орындарда іздеуді жүзеге асырды. Елді мекендердің маңында, ең алдымен мал жаю орындарында тарайтын жерлерді іздестіру жүзеге асырылды [5].

Әртүрлі жерлерде бір-бірінен 14-ке дейін, орта есеппен 4-5 тарғақтар кездесті. Құстардың саны келесі түрге бөлінді: 1, 7 және 14 дарақ бір жағдай бойынша, 2 және 6 дарақ 2 жағдай бойынша, 3 және 4 дарақ 3 жағдай бойынша. Соның негізінде 30 кречетканың жынысын анықтауға мүмкіндік туды, оның ішінде 16 еркек және 14 ұрғашы болды [6].

Құстарды табиғатта бақылау үшін ең алдымен ниет, шыдамдылық қажет. Сонымен қатар, дала күнделігі, құстарды анықтағыш, дүрбі, құстардың дауыстарымен және фотосуреттері бар дискілер.

Шыдамдылық пен ниет – құстарды бақылау кезінде табыстың алғашқы атрибуттары. Құстардың көпшілігі таңертең ерте белсенді болады, олар өздері тамақтанып, балапандарын тамақтандырады немесе өз аумағын әнмен қарсы алады. Бұл кезде көптеген құстарды бақылау оңай.

Көптеген жағдайларда құстарды бақылау үшін дүрбі қажет. Сегіз және он есе үлкейтілген дүрбілер ең әмбебап. Тіпті кәсіби орнитолог жиі құстың қандай екенін бірден анықтай алмайды. Сізге өте таныс емес құсты дұрыс анықтап, есте сақтауға болады, тек оны өз көзімен көріп, анықтағыштағы суреттермен және сипаттамамен салыстыру керек. Белгісіз құстарды кітап арқылы анықтау және оның белгілерін толық жазу керек:

1) Басқа да құстармен ұқсастығын (торғай, көгершін, сауысқан);

2) Түр ерекшелігі: мойнын және кеудесі кірпіштен қызыл, бүкіл жағы зәйтүн реңкі бар сұр, іш және бүйірі осындай және т. б.;

3) Құстың мінез-құлқы: қозғалғыштығы, ұзуы, дыбыс шығаруы. Мысалы: бұтақта отырып, ұшып кететіндей қанаттарын шайқайды.

4) Салыстыру: құстың дауысын таныс дыбыспен салыстыруға болады;

5) Құс табылған орын; ол тамақтанған өсімдік; мысалы, шөптер қыста шалғамда, қайыңдар мен қандағайларда, ал снегирьдерде.

Дала күнделігін жүргізу

Құстарды көру аз, кездесу мәліметтерін есте сақтау маңызды. Ол үшін дала күнделігі қажет (Сурет 3).

Дала күнделігінде міндетті түрде келесі ақпарат болуы тиіс:

• Күні
• Бақылау уақыты
• Бақылау күні ауа райы
• Құстың кездесу орны
• Құс түрі
• Құстың жасы
• Құстың мінез-құлқы
• Құстың мекендейтін жері

Осы барлық бақылауды күнделікке жазып, белгілер мен суреттер жасай отырып, құстардың түрін тез есте сақтауға болады. Күнделікте жұмсақ және жұқа жазу шарикті қаламмен жазу ыңғайлы. Бірақ қарапайым қарындаш ыңғайлы, өйткені ол жаңбыр кезінде жуылмайды және ыстық, суық жазуды жалғастырады, оларға сурет салу оңай.

Кез- келген бақылау тек қана ол жазылған кезде құндылығы бар [30]!

Құстарды бақылау кезінде неге назар аудару қажет? Қандай құсты көргенінізді түсінуге көмектесетін 5 негізгі белгілері бар:

• Құс түсі: пішіні және өлшемі
• Бояуы және қауырсыны
• Мінез-құлқы

• Мекен ету жері

• Дауысы [7]

Құстарды танудың тағы бір жолы олардың дауыстарын тыңдау арқылы айқындау. Себебі кейбір құстарды сырт бейнесіне қарап тану қиынға түседі немесе ағашатардың ортасынан көрінбеуі мүмкін. Ол үшін дала күнделігіне дауысын жазып алып, үйге барып аудижазбаларды тыңдау арқылы құсты анықтауға болады.

Келесі жолы фотосуреттер арқылы анықтау.

Соған орай құстарды анықтауда Бердвочердің 12 принципін қолдану өте маңызды:

1. Құстарға қамқорлықпен қарау
2. ІВА және құстардың мекен ету жерін қорғау
3. Құстардың мекен етуіне қолайлы жағдай жасау
4. Құстар ұя салған жерден және көптеп мекен ететін жерлерге баса көктеп кірмеу
5. Жоғалып кету қаупі бар құстардың мекен ету ортасын тапқан жағдайды қоршаған ортаны қорғау комитетіне ақпарат беру
6. Фотосъемка жүргізетін кезде комуфляж қолдану немесе тасада фотоға түсіру
7. Қоршаған ортаға зиян келтірмеу үшін дайын жолдармен жүру
8. Өсімдіктер мен жануарларға зиян келтірмеу, яғни өсімдіктерден және бунақденелілерден коллекция жасамау, оларды өлтірмеу.
9. Топтық жұмыстар барысында шуламау
10. Біліміңмен жас бердвочерлермен бөлісу
11. Дала күнделігін жүргізу
12. Қажет жағдайда осы принциптер жайлы басқа бердвочерлермен бөлісу [8].

Қорыта келгенде, құс – табиғат, өмір көркі. Халық шебер әншісін бұлбұлға, ардақты азаматын сұңқарға, қас сұлуын аққуға, өз жігітін жапалаққа теңеген. Ертеде байлар мен патшалар, хандар бұлбұлды бағында сайратып, тотыны үйінде ұстаған, аққуды көлінде жүздіртіп, сұңқарды қолына қондырған. Құс барлық пен байлықтың, әсемдік пен сұлулықтың белгісі болған.

Сонымен қатар, құстар табиғаттың маңызды байлығы. Көктемде құстар оңтүстіктен оралады. Құстарсыз орманның сәні келіспейді. Құстардың дауысы орманға бір сиқырлы көрік беріп тұрады. Құстардың тіршілігі орман, бау – бақша зиянкестерді жойып, адамға көп көмегін тигізеді. Жануарлар мен аң – құстарда кез келген адам біле бермейтін немесе аңғармайтын өзіндік тіршіліктеріне тән қасиеттері, әдеттері мен қызықты әрі сирек кездесетін табиғи ерекше мінез – құлықтары болады. Бұл қызықты жайларды біздің ежелгі ата – бабаларымыз далада еңбек етіп жүріп, мал бағып немесе аң аулап жүріп анықтаған. Әрі қызықты, әрі тағылымды осындай жайлар өмірімізде әрқашанда қажет. Сондықтан да құстарды қорғау, сақтау барша адамзаттың табиғат алдындағы парызы.

ПAЙДAЛAНҒAН ӘДEБИEТТEP ТIЗIМI

1. Черепашьи острова Восточно-Казахстанский этнографический музей-заповедник, Усть-Каменогорск / Щербаков Б.В. // Исследования по ключевым орнитологическим территориям в Казахстане и средней Азии 2016 / Алматы, 2016. 227 с.
2. Краткий справочник по птицам Казахстана / В. В. Хроков, С. Л. Скляренко // – Алматы, 2009.– 154 с.
3. Лебеди-кликуны в Усть-Каменогорске / Б. В. Щербаков // Казахстанский орнитологический бюллетень 2007 / – Алматы: «Tethys», 2008. – 324 с.
4. Экспедиция по поиску кречетки на востоке Казахстана в 2007 г. / В. В. Хроков, Л. В. Фаустов, Э. Голдстоун // Казахстанский орнитологический бюллетень 2007 / – Алматы: «Tethys», 2008. – 324 с.
5. Новые гнездящиеся птицы г. Усть-Каменогорска / Б. В. Щербаков // Казахстанский орнитологический бюллетень 2007 / – Алматы: «Tethys», 2008. – 324 с.
6. Экспедиция по поиску кречетки на востоке Казахстана в 2007 г. / В. В. Хроков, Л. В. Фаустов, Э. Голдстоун // Казахстанский орнитологический бюллетень 2007 / – Алматы: «Tethys», 2008. – 324 с.
7. Пособие для хранителей ІВА, или ключевых орнитологических Территории / Ж. М. Аксартова // – Алматы: Казахстанская ассоциация сохранения биоразнообразия (АСБК), 2010. – 76 с.
8. Птицы энциклопедический путеводитель / – М: «Махаон», 2007. – 304 с.