Ғылыми жоба тақырыбы: Мұқағали Мақатаев шығарма шылығындағы түр мен түстің көркемдік ерекшелігі

Алматы облысы, Қапшағай қаласы,

Заречный ауылындағы

№12 орта мектеп оқушысы

6 сынып оқушысы: Сапарова Гүлдана

Жетекшісі: қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі:

МолдабаеваЭльмираЖаненовна

Аннотация

Зерттеужұмысы Мұқағали өлеңдері мен поэмаларында түр мен түстің көп қолдану ерекшелігіне тоқтала отырып адам жанының эстетикалық және
рухани мәнін танытудағы ақын шығармашылығының құндылығын таныту.

Жұмыстыңмақсаты:

Қазақхалқыныңақындықжан-жүрегікеменгерАбайдың: «Дүние –үлкенкөл, ғалам-соққанжел, алдынғытолқынағалар, артқытолқынінілер, кезекпененөлінер, баяғыдайкөрінер» дегеннақылсөзібар. Заманатолқыныіріктелгенкөркемөнердіңбағажетпесмеруертмаржандарынқалдырды. Солмеруертмаржандардыңбірі, біріемесбірегейі-МұқағалиМақатаев.

Қазақтыңқараөлеңінкиетұтқан, жүрегініңтүбіненқайнапшыққанасылжырларменқалыңжұрттыңмахаббатынабөленгенМұқағалиөлеңдеріменпоэмаларындатүрментүстіңкөпқолдануы, олардыңкөркемдікерекшелігінетоқталу. Адамгершілікке, табиғаттыаялауға, тілдіқұрметтеуге, парасаттылыққа, шындыққа, отанды, туғанжердісүюгеақынжырларынанүлгіалу.

Зерттеутақырыбыныңміндеті:

Сөйлеумәдинетінменгергентұлғаретіндеөмірсүрубіліктілігінқалыптастыру:

Анатілдетаза, еркінсөйлеугетөсілгендігінтанытабілу:

Мәліметтердіұстануменрәсімдеуқабілеттерінқалыптастыру:

Ғұмырбойыөзбілімінжетілдіругедегенұмтылысынқалыптастыру:

Шешімдітүзу, танымдықіс-әрекеттіңмақсатыменалынғаннәтеженісалыстыру, өзін-өзібақылауқабілеттерінқалыптастыру:

Зерттеутақырыбыныңмаңыздылығы:

М.Мақатаевшығармашылығындағытүрментүстіңкөпқолдануерекшелігінэстетикалықтүрғыданталдаужасайотырыпкөркемәдебиетсүйероқырманныңжекетұлғалыққасиетінтанытуға, сынитұрғыданойлауарқылы-шығармашылыққабілетіндамытуғатәрбиелеу.

Зерттеужұмысыныңжоспары:

КешегіАбайларменҚасымдардыңжолынжалғастырған, болмысыбөлек, табиғатытерең, Мұқағалишығармашылығынаоқырманныңықыласықайкездедеерекше.

Олқұдіретті, ғажайып, ақиық, сыршылғасырақыны.Өзхалқынжүрегіменқалтықсызқалайсүйсе, халқыдаонышексізсүйді,

Мұқағали – лирикақын.Адамжанының, табиғатжүрегініңжаршысы.

Бәріміздаусызмойындайтын, басиетінақиқат-Мұқағалитуғанжерін, елін, отанынжан — тәніменсүйді, тебіреніпжырлайды. ӨзіөскенАлатауын, Қарасазынсөздіңбарлыққұдіретінебөлеп- ақкеткен. Жырларындатуғанжергеде,туғанхалқынашексізғашықекеніндәлелдейді. Ақынныңкіндікқанытамғанжерге, отанынашексізмахаббатыоныңқайөлеңіненболсадасезіледі.

Ақынжырларыәрбіржүреккежылуқұяды, сезімгеотбереді. Адамдықанаттандырып, ғажайыпөміргебастайды.

• «Жүрегініңтүбінекіржасырмай», қалыңқазақпенағынанжарыласырласқанақынМұқағалижырларыеліміздіңқиынкезеңіндеесейіп, ержеткенбірбуынұрпақтыңбасынанкешкенөмірөзенді: қуанышпенқайғыны, сағынышпенмұңды, ерліктішынайдакөркемкестелейді.М.Мақатаевтың 35 мыңғажолғажуықпоэзиясүйерқауымныңіздепжүріпоқитынжырынаайналды.Мұқағалиақынның 13кітабыбойынша 1834 өлең 19 поэмасыбарекендігіанықталыпотыр.Ақынөлеңдерінде 100 астамынаәндержазылғанАқынжүрегініңлүпіліжырларыарқылыжалпығатәной-сезімдібілдірген.Мұндасөзбейнелері,толғаныс-тебіреністері, түрментүстіжиіқолданусөздергеерекшелеп,екпін,тынысберіп, оқырманғаәсерінкүшейтеді.Түрментүсхалықтыңұлттықтанымындаәртүрлідеңгейдетанылады. Түрментүстабиғатқаэстетикалыққарым – қатынаспенадамныңішкіжандүниесіндегіұғымдытанытады. Түрментүсұғымыуақытөтекелеөзітанығанәлемніңтанымдықмәнінұғындыруданалыстап, адамтанымыныңэстетикалықжәнеруханимәнінтанытуғакөшті
• Түрментүссөздеріқазақтілбіліміндеомонимдергежатады. Қазақтілініңтүсіндірмесөздігінде: (834 бет)

• ТҮРІБет-әлпет, өң-түс, пішін.

ТҮРІІБелгілібірзаттыңбіркелкітобы.

• ТҮРІІІБірнәрсеніңшетінжоғарықарайшиыршықтапқайыру, көтеру

• ТҮСІКүнніңортамезгілі, сағатбіркезі.

• ТҮСІІҰйкыкезіндеелестелетінәртүрлікөрініс, бейне.

• ТҮСІІІӘртүрлі, алуанбояу.

• ТҮСІV Адамныңкескінкелбеті, бетпішіні.

• ТҮС V Биіктен, жоғатыдантөмендеу, жергетүсуболыпәртүрлісөзтабынақатыстылығыескеріліпберілген. Осылардыңішіндеменіңқарастыратынымбұлсөздердің«ТҮСІІІӘртүрлі, алуанбояу», «ТҮРІІБелгілібірзаттыңбіркелкітобы» дегенмағынадақолданылатынформасы.

• АқынМұқағалиМақатаевақпенқаратүсті, боз, күреңтүстіжиіқолданған. Ақынжырларындаақтүстіңбасқатүскеқарағандакөпкездетінінекөзімжетті.

• Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде:

• АҚ I 1 Сүттің, қардыңтүсіндейаппақтүс.

• 2 Ағыбасымақараласқантүс.

• 3 Ауысып. адал таза.

• 4 Сұлулықтың әдеміліктің бейнесі.

• 5 Махаббатпен сүйіспеншілік бейнесі

• 6 Құрметпен ілтипат бейнесі.

• 7 Қадірмен қасиет бейнесі.

• Аққайың-қайыңқабығыныңақтүстіболатынтүрі. Ақбурыл-ағыбасымқарақоңыртүс. Ақ шын, тура, ақиқат, хақ, Ақбас шалдар –

• шашыағарғанкәріадамдар.Ақиық-асыптуғандарыниесі.

• (29-31беттер)

• АҚША II 1. Ақтүстіақшыл.

• 2 Ауысп.Сұлулықпенәдемілікбейнесі. (34 бет) дегентүсініктемелерберілген

• Ақтүстіақын 83 өлеңжолында 142 ретқолданған. Ақынкөктембейнесіне , ауылдыңмамыражайтіршілігінақтүспенбейнелейді. Ақынның«Көктемдекелер» жыржолдарындакөшіпжатқанбұлттарбейнесін«Ақкөңілбұлттар,ақнөсертөгіпөтсінде» депжырлайды.

• Кірсіз көңіл ақ туын,

• Жоғары ұстап озайын.

• Ақ пейілге оранып ,

• Алдарыңа барайын.

• «Кешіріңіздер» («Аманат» А, 2002ж, 22бет)

• Несін айтам көңілің сенің ақ айдын,

• Ақ айдын деп, өзгелерге қараймын.

• «Танысу» (Аманат А,2002ж, 97бет).

• Ақ түтек ашық аспанда,

• Ақ сайда жылқы баққанда

• Құрықты шаншып ақ қарға,

• Аспанға қарап тұрған мен

• Құс жолы-Болашақтарға

• «Тұлпарыммен біргемін»(Аманат А, 2002 ж,114бет)

• Бұл өлең жолдарынан адал,ақниетті,қулық-сұмдығы жоқ таза адам бейнесін көреміз.

• Ақын жүрегі сезімтал ғой. Ол өз замандастары мен кейінгі ұрпағының өзін өлеңдерімен бірге есіне алып жүрерін алдын ала сезді ме?

• Ақ қырат тұрған ақпанда,

• Ағаштар сырға таққанда.

• Бозарып тұрған ақ таңда,

• Есіңе мені алғайсың,-

• дептолғанады«Есіңеменіалғайың» өлеңінде.

• Мұқағалиқойнауынаталайсырбүккенсайындалаға, оныңсылдырапаққансуына, самалжеліне, мақпалтүніне, балакезден- ақғашықболыпөссекерек. Алған әсерін өлеңдермен өре білген.

• Гүлінсүйем, шалғынныңбәрінсүйем,

• Үнін сүйем масаның ызыңдаған.

• Сеніаңсаймын, қайнағанақбастаулар.

• Ақ бас таулар, самайын ақ басқандар,

• Сені аңсаймын қазіргі ақ бас шалдар,

• Бұрынғы өреден құрт ап қашқандар

• Су кешіп жалаң аяқ от басқандар,

• Ақынның «Аққулар ұйқтағанда», «Ақ қайың әні» поэмаларында ақ түстің көп кездесетініне көз жеткіздім. Оған екі шығарманың да тазалық туралы идеясы себепкер болса керек.

• «Аққулар ұйқтағанда» поэмасында ақ отау, ақ айдын , ақша бұлт, ақ нұр, ақ сәуле ұғымдарының кездесуі тақырып пен идияның бірлігінен туындап жатады.

• Құс аппақ, айдын аппақ нұрда аппақ ,

• Аппақ нұр аппақ нұрға қосылады…

• Әлдилеп ақ төсінде, бермей тыным,

• Ақ айдын ақ мүсінін тербей тұғын …

• Аппақ нұрмен шомылтып айналасын ,

• Ақ сәулемен айдынның ойнағаны…

«Аққайыңәні»паэмасындадаақтүстабиғаттыңсезімініңбейнесіндейжырланадыБұлпоэманыңөзіндікерекшелігіақынақпенқаратүстіқатаралыпбейнелегенПоэмадаБағдаттыңсезімінентуындаған«Аққайыңәні» радиоданшырқалады. Ақынаққайыңдытазасезімкөрінісіретінде,алкүздегіайырылысқанкездіқаратүспенсуреттеген. Ақпенқаранықатаралаотырыпсомдайды. Ақтүспенақынаққайың , ақшабұлт, ақөзендібейнелесе, Бағдаттыңдертіасқынып, қайғыдақалғансәттіпсихаллогиялықегіздеукүйіндеқаранөсер, қарабұлт, қарааспан, қаратау, қарақұсдепсуреттейді.

• Қара бұлт қара ару түнереді,

• Қарағай қара аспанға түнереді,

• Қаптай кеп қарбаласта қара қарға

• Қарайды қара тауға түнегелі.

ҚАРА I 1. Көмірдіңкүйеніңтүсіндей(аққақарамақарсытүс)

• а) ағашықалыңөскенорманә) есепсізкөпдүние. Қараөлең-әржолыбірбуынболыпкелетінөлеңтүрі. Қаратүна) Көзгетүртсекоргісізқараңгытүнә) ауыразапауыртпалық. Қара шаңырақ

• а) үлкенатасыакешешесіотырғанүйә) еңалғашқымәдиниетошағымекеме. (Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі,477бет)

• Туғанелге, туғанжерге, халқына, отанынадегенмахаббатсезіміақынретіндеоныңбастытақырыбыеді. Өзінің үстем туған тілін ерекше құрметтеген ақын:

• Түзу- түзу жыртылған аңыздайым,

• Аңызыма неге нәр тамызбайын.

• Қараөлеңіқазақтыңқазаболса ,

• Қаракөзденнегеқанағызбайын,- дейдіақын«Қараөлең» шығармасында.

• Қаратүстіуайым, қайғытүріндебейнелегенақынжырларының 54 жолынан 85 реткездестірдім. «Қарауайымқарашәліжамылған» тіркестерікездесті. «Көрмесемекен»өлеңіндеқайғыменкөзжасықаратүспенбейнеленеді.

• Қаракөзіңненқарамоншақтартөгілген,

• Қалған тұқымнан қара моншақтар себілген

• сонауқиынжылдардадүниегекелгенөзтағдырыменсыршертеді.

• Ақынның«РайымбекРайымбек!» аттыпоэмасындақаратүсөтекөп (22) жырланғанынкөругеболады. Халықтыңқарасыкиесі, жауданқажығанхалықтыңболмысын, қайғысынпоэмадақаратүстіңкөпалынуыавтордыңидеясыныңкөрінісі . Поэма«Қаратаудыңбасынанкөшкеледі» аттыкүңіреніспенбасталады. Елім-айлағанхалықтыңмұңыменшерінақынқаратүстіқанықетіпсуреттейді. Қарақазақ, қарақайғы, қаражау, қарашаңырақ, қаражұрт, қаратүн, қаракүн,қаражауғасындыұғымдарақынпоэманыңтақырыптыңауқымынтереңдететүсті.

• Опат болып ақ ордаң ойранданып,

• Қара жауын әкеліп қара қайғы

• Тасуатты-аутөбеңетаңраңқағып.

• (Аманат А, 2002 ж,286бет)

• Қазаққалқыбасынанкешкеннәубетжылдарбейнесіақынжырларындаөзбояуынтапқан. Ақынсолкезеңшындығын«ақтауымжығылулы , қаратауымөртенді, қараордамныңқаңқасықалды» депкүңіренежырлады.

• Заманашындығыхалыққасиеттұтарұғымыныңқасіретінешомуыарқылышебержырланған. Ақынхалықтіршілігіненқарасөзіменұлттыққағидаттардағықаралыкезеңсуретіменбірліктетіршілігініңкөрінісіндейақындықшеберлікпенкелтіреді.

• Ақтүстіақынпоэманың 9 жолында, қаратүсті 22 жолындақолданған.

• М.Мақатаев 28 жыржолдарындабозтүсітүстікмәнменкүте-күтебозтүскеенгенэмоцианалдыкейіпкерболмысынтанытады.

• БОЗ I 1. Ақшылқылаңтүс.

• Бозалатаңсәрі. Бозаршабұтатүбіндеөсетінмәңгіжасылқылқанжапырақтыағаш. Бозқыраукүзгіауаныңсалқындаунанболатынжұқақар, шық.
• БОЗ II Бетегелі, изенді, селеулі ақ дала.

• БОЗАР 1.Бозғылттау,ақшылдау

• 2.Өңі қашу, түсі бұзылу.

• БОЗДАТөзг.етіс 1.Қаттыжылату,еңірету,зарлату.

• (Қазақтілініңтүсіндірмесөздігі,133бет)

• Бозатқамініп, бозтауғамүмкіншығарсың.

• Бозкөйлеккиіп, бозарғантаңдатұрарсың,

• Бозарған жаным, боз түске неге құмарсың.

• Күреңкүзбейнесіақынныңкөңілкүйініңкөрінісі, жабырқауыкөңілініңмұңбасуы. Ақынныңкүзбейнесіқызынанайрылыпкүңіренткенкезі, жылқұстарыменқоштасуы, қайтқанқұстартізбегінеқимайқарауы, жадырайалмайжабырқауы

• Бәрі ұқсайды күп -күрең күздегіге

• Көшесі де қаланың түздері де

• Ақынның«Күзбүгінтұрыпалдыкүңірентіп» аттыөлеңжолдарында

• Күзбүгінтұрыпалдыкүңірентіп,

• Шіркіннің ашылмайды іреңі түк.

• Күреңіткен ауылдың сырт жағында,

• Менідеотырмаекенбіреукүтіп,-

• депжырлайкеле, күте-күтекүдеріүзілгенжанныңкүреңіткенінемынаукүреңтабиғаттыңқабағымаекендепақынжазыкетіпжабырқаған, шуағыжанынжылытаалмайтынкөңілкүйдіңкөрінісіретіндебейнелейді.

• Ақынөлеңіндесоныменбіргесұр(6рет), торыжирен(5рет), қоңыр(2рет),ала(20рет),көк(15рет), сары(24рет), жасыл(3рет), қызыл(14рет) түстердідеқолданған.

• Бұлтүстердіңтүсініктемесіндебылайделінген:

• АЛА 1. Түрлітүстердіңарласыпкелуі.

• Көзалмасыныңақтүстіқабығы.
• Біртегіс емес ала-құла.
• 4.Ауысп.Ауызбірлігі жоқ,ынтымақсыз.

• 5.Ауысп. Арамдық,жамандық,бүкпе(36бет)

• ЖАСЫЛ 1.Жапырақтың түсіндей түс.

• 2 Найзағайдай, жасыл жай оты

• 3 Жасыл жапырақтардың түсіндей.

• 4 Өсімдіктіңқурамаған, сарғаймағанкөкбалаусакезі.

• Ақынтүрментүстісөздіктеберілгентүсіндірмелерінесайқолданаотырыпкөркемәрібейнелісуреттейбілген.Айтылғанойдәлелдіболуүшінақынөлеңдеріненбірнешеүзінділеркелтірекетейін.

• Киіктер шуында жүрмеңдер,

• Бас бағып отыр сұр мерген…

• Қаныңды сенің шашқалы….

• (142бет)

• Жаманөлеңжазайынмынадайдеп,

• Торы шешен жүреді құладай деп.

• (25бет)

Қайдакеткенжасылорман, жасылалқап, жасылмаң?

• Қайдакеткенжақұтгүлдерпаңдалағашашылған?

• (75бет)

Сағыныштайсарғайғанжандымакүз,

• Сарышәліжамылыпалдыматүз

• (86 бет)

• Қызыл мен көк, күрең мен сарылардың

• Білер ме екен бір жерден табыларын

• (26бет)

• Ақынның«Сап-сарыжапырақтар»өлеңіөмірініңсоңғыжылдарындажазылғанөлең.

• Сап-сары жапырақтар…

• Судырап құлап жатыр атырапқа.

• Біреудің жанарында.

• Біреудің табанында,

• Сап-сары жапырақтар жоғалуда

• (Аманат, А,2002, 156 бет)

• Осыөлеңіндежапырақтардыңтүсуі,құсәнініңестілмеуі,гүлсолуыяғникүзмезгілінсипаттап,адамөмірініңеңсоңғыжемістікезінкөрсетіпотырады.

• Мұқағалипоэзиясытазалық, шынайылық , табиғитазалықболмыстантұрады. Мұқағалижырларындағысезімменсуретастасыпжататындықтансуретбояуларымағынасымазмұндылығыменерекшеленеді. Ақынжырларындажайбарақаттық, салқынқандыбаяуқалданумүлдекездеспейді , олақындықмінездентуындайды.
• Табиғатындаадамғажаманшылығыжоқ, жаныжуас, жомарт, өзінбасқаныңбәріненкішісанайтынкөкрегіненбуырқанаағылыпжыржанартауларыөлеңқұмархалыққатаусылмайтынсый, молқазынаболыпқалабермек.

• «Ақынныңақындығыатақтаемес, ақынныңақындығыардағана»,-деп — арым — өлеңімдегенмұратпенғұмыркешкенақиқақынМұқағалихалқына«біргетуғанжандүниесі» өлеңдерінқалдырды. Олтабиғатпен, тағдырмен, бәріменадалсырласты. Оныңөлеңдерібүгіндешаршағанғаәл, шөлдегенгенәр, сүйгенгесырлас, мұңайғанғамұңдасбоп, адамдықтатулықбелгісінтербептүр.

• Қарасаз, қарашалғынөлеңдеөстім,

• Жыр жазсам оған жұртым елеңдестің

• Өлсе өлер Мұқағали Мақатаев

• Өлтіре алмас алайда өлеңді ешкім

• -депақынныңөзіайтқандай, Мұқағалимұраларыешқашандаөлмекемес.

• Пайдаланған әдебиеттер:

• 1 М.Мақатаев шығармалар жинақтары

• 2 «Естеліктер» кітабы

• 3 Қазақ әдебиеті (энциклапедия)

• Алматы, 1999ж, 460 бет

• 4 М. Жолдасбеков«ҚазақжырларыныңХантәңірі»

• « Егемен Қазақстан»газеті,Алматы, 2011

• 5 Ол өмірді сүйіп өтті

• Л. Әзімбетова Алматы, 1991ж

• 6 «Парасат»журналы Алматы, 1991ж

• 7 Қазақтілініңтүсіндірмесөздігі.Алматы,2008ж.