Ағылшын тіліндегі модальды етістіктер
| ОҚО, Сарыағаш ауданы. Жылға а. №12 С.Сейфуллин жалпы орта мектебінің ағылшын тілі пәні мұғалімі Бижанова Раушан Пердебайевна |
Ағылшын тіліндегі модальды етістіктер
Модаль етістіктер (Моdаl VеrЬs): саn (соuld), тау (тight), тust, оught, nееd тікелей іс-әрекеттің өзін білдірмей, тұйық рай формасындағы негізгі етістік арқылы берілген іс-әрекеттің болу мүмкіндігін, қажеттігін білдіреді.
1. Модаль етістіктердің өзіне тән мағынасы бар:
Саn модаль етістігі белгілі бір іс- әрекетке қабілеттілікті, мүмкіндікті біддіреді:
I сап write it todау. – Мен мұны бүгін жаза аламын.
Саn модаль етістігі ауызекі тілде іс- әрекетгің рұқсат етілуін де білдіреді.
Can you give me some more things?- Сізмаған тағы да бір нәрсе бере аласыз ба?
ере аласыз ба?
Соuld – саn модаль етістігінің өткен шақ түрі. Соuld модаль етістігі тұйық етістікпен (tо демеулігінсіз) қосылып белгілі бір іс-әрекеттің өткен уақытта болған мүмкіндігін білдіреді.
Не соuld swim vегу well when hе wаs уоung. – Ол жас кезінде өте жақсы жүзе алатын.
Мау модаль етістігі әлде бір іс- әрекеттің рұқсат етілуін және болжамды, сенімсіздікті білдіреді:
Мау I соmе іn? – Кіруге бола ма?
Не mау be at shool – ол мектепте болуы мүмкін. Мүмкін, олмектепте шығар.
Might– mау модаль етістігінің өткен шақ түрі. Might модаль етістігі тұйық етістікпен (tо демеулігінсіз) қосылып белгілі бір іс-әрекеттің өткен уақытта болған мүмкіндігін білдіреді. Не said that she mightknow their аdress. – Ол оның адресін білетіндігін айтты.
Might – рұқсатетудібілдірмейді,шарттыбағыныңқысөйлемдеқолданылады.
Іfуоuwегеhеге, уоumight help us. – Егерсізосыжердеболғанда, бізгекөмектесередіңіз.
Mustмодальетістігібелгілібіріс- әрекеттіңкеректігін, міндеттілігінбілдіреді: Үоu must геаdthisbоок. – Сізмынакітаптыоқуыңызкерек.
Must модальетістігініңорнынакейде (tодемеулігібартұйықетістікалдында) осышақтағы tо hаvеетістігіқолданылады. Бұләсіресебелгілібіржағдайғабайланыстытиістіқимыл- әрекеттіңміндеттітүрдеістелу, болукеректігінайтуүшінқажет. Мысалы:
I mustdоіtпоw. = I hаvеtоdоіtпоw. – Менмұнықазірістеуімкерек.
Тоhaveетістігініңөткеншақтүрі – had. Өткендеболғанқимыл-әрекеттіңбелгілібіржағдайғабайланыстыміндеттітүрдеісжүзінеасқанынкөрсетуүшінtодемеулігібартұйықетістіктіңалдындақолданылады.
I hadtоgоthеге. – Меніңондабаруыматуракелді.
Оught, needетістіктеріістелгеністіңқажетгілігін, мүмкіндігінбілдіреді.
Не ought tо helр his friend. – Олдосынакөмектесутиіс.
Үоu need а 1опg гest. – Сізкөбірекдемалудықажететесіз.
Модальетістіктертолықемесетістіктер (Defective Verbs), олардаетістіктегібаркатегориялар (шак, жақ, етіс, рай) жоқ. Саn және mауетістіктеріосышақта, саn – соuld және mау – might өткеншақтакеледі. Мust, оught, nееd етістіктерітекосышақтакеледі. Модальетістіктержақсызетістіктердіңқызметінатқармайды.
Модальетістіктерініңтұйықрайформасыжоқ. Оларданкейінкелетінтұйықрайдағынегізгіетістік tодемеулігінсізқолданылады. Модальетістіктерітұлғажәнежақжағынанөзгермейді. Текоught етістігі tодемеулігіарқылыкеледі.
I саn dо іt. – Мен осыны істей аламын.
Үоu mау tаке іt. – Сіз осыны ала аласыз.
I must gо thеге. – Мен онда бара аламын.
Үоu needn׳t dо it. – Сізге осыны істемеу керек еді.
Үоu оught tо helр hіm. – Сіз оған көмектесуіңіз керек еді.
Жіктеу кезінде модаль етістіктерінің Ш-ші жақ жекеше түрінде
-s жіктік жалғаулары болмайды.
Не саn dо іt. Не mау tаке іt. Не must gо thеге. Неоught tо help him. Need hе dоіt? Wесаn dо it. Wе mау tакеіt.
Үоu must gо thеге. Үоu оught tо helр him. Nееd уоu dоіt?
Сұраулысөйлемдердемодальетістіктер tо dокөмекшіетістіксіз, бастауыштыңалдындакеледі.
Саn уоu dо іt? Мау I tаке іt? Мust hе gо thеге?
Оught hе tо hеlр him? Need hе dо іt? Мау shе tаке thіs bоок? – Үеs, shе mау. Саn уоu hеlр mе wіth mу hоmеwогк? – Сен маған үй жұмысын істеуге көмектесе аласың ба? No,I саn’t. – Жоқ.
2.Болымсыз сөйлемде поtдемеулігі модаль етістіктерден кейін келеді. Сап етістігінің болымсыз түрі осы шакта поtдемеулігімен біріккен түрде «саппоt» қолданылады:
I саппоt sреаk Gегmаn. – Мен неміс тілінде сөйлей алмаймын.
Не тау поt tаке thіs bоок. – Оған мына кітапты алуға болмайды.
Үоu must поt gо theге. – Саған онда баруға болмайды.
Shе оught поt tо hеlp hіm. — Оған көмектесудің керегі жоқ.
Үоu nееd’t tаке аsрігіn. – Сізге аспирин ішудің қажеті жоқ.
3.Модаль етістіктерге сөйлемде екпін түспейді. Мысалы: I сап dо іt. – Мен мұны істей алам. I mustgо поw. – Маған қазір кету керек.
4.Тек жалпы сұраулы сөйлемдер мен қысқа жауаптарда модаль етістіктеріне екпін түсіп қарқынды айтылады:
Must hе соmе hеге tоdау? – Ол бүгін келу керек пе?
Үеs, hе must. – Иә, келу керек.
5.Ауызекі тілде көбінесе мынадай қысқартулар колданылады:
саnnоt = саn׳t [kа:nt]
соuld nоt = couldn׳t [kudnt]
mау nоt =mауn’t [mеint]
might nоt = mіghtn’t [mаіtnt]
must nоt = mustn׳t [m^snt]
оught поt = оughtn’t [ > :tnt]
nееdnоt = nееdn׳t [nі:dnt]
10. Модаль етістіктер сөйлемде етістікті баяндауыштың қызметін атқарады.
МОДАЛЬ ЕТІСТІКТЕРДІҢ СИНОНИМДЕРІ
Must, can, may – модаль етістіктерінің барлық шақтарда қолданылатын баламалары (синонимдері) бар.
must = 1) to have to (мәжбүрлі міндеттілік)
2) to be to (жоспарланған міндеттілік)
can = to be able to
may = to be allowed to
| Present simple Past simple Future simple | |||
| can | could | – | |
| may | might | – | |
| must | – | – | |
| Present simple | Past simple | Future simple | |
| have to, has to | had to | shall (will) have to | |
| am (is, are) to | was (were) to | – | |
| am (is, are) able to | was (were) able to | shall (will) be able to | |
| am (is, are) allowed to | was (were) allowed to | shall (will) be allowed to | |
| Көмекші етістік have to | – үшін do, has to – | үшін does, had to | – үшін did қолданылады. |
Using the Modal verbs «can/could, may/might, must, ought, need» («Саn/could, may/might, must, ought, need» етістіктерінің қолданылуы)
| Болымды сөйлем | Сұраулы сөйлем | Болымсыз сөйлем |
| I can go
He/she/it could go We may go You must go |
Can I go?
Could he/she/it go? May we go? Must you go? |
I cannot (can’t) go
He/she/it could not (couldn’t) go We may not go You must not (mustn’t) go |
The verbs «can/could» and their functions («Саn/could» етістігінің қызметі менмағынасы)
| Functions
(Қызмет) |
Examples
(Мысалдар) |
|
| can | ||
| 1. Бір нәрсені істей алу | I can speak English. | Мен ағылшын тілінде сөйлей |
| мүмкіндігін білдіргенде | аламын. | |
| can етістігінің орнына | He can finish his work next | Ол өзінің жұмысын келесі |
| кейде «to be able» (үш | week. | аптада аяқтай алады. |
| жақта) қолданылады | I can do it. = I am able to do it. | Мен мұны істей аламын. |
| (Indefinite Infinitive) | I could do it. = I was able to do | Мен мұны істей алдым. |
| Can + Indefinite Infinitive | it.
This work can be done at once. |
Бұл жұмыс қолма-қол |
| Passive | істелінеді = Бұл жұмысты | |
| to be able
will be able to |
қолма-қол істеуге болады. | |
| was/were able to | He cannot have done it. | |
| 2. Бірнәрсеніістейалмау
қабілетінкөрсеткенде, яғниболымсызжәне сұраулысөйлемде (Can + Perfect Infinitive) |
Can he have said it? | Олмынаныістеуімүмкінемес. |
| Оныңмұныайтуымүмкінбе? | ||
| Сіз маған үй тапсырмасын | ||
| 3. Сөйлеушінің біреуден | Can you help me with my | орындауға көмектесе аласыз |
| рұқсат сүрауын немесе іс- | homework? – Yes, I can. | ба? |
| әрекетті орындауын | – Иә. | |
| өтінгенде қолданылады | Can you write an English? | Сен ағылшынша жаза аласың |
| No, I cannot. | ба? – Жоқ. | |
| could |
| 1. Біреудің бір нәрсені бұрыннан істей алатын мүмкіншілігін көрсеткенде could етістігі, кейде орнына «was/were able» етістігі қолданылады (Indefinite Infinitive)
2. Сөйлеушінің біреуден рұқсат сұрауын білдіргенде қолданьшады 3. Төлеусөздіңөткеншактакелуі (Indefinite Infinitive немесе Perfect Infinitive) 4. Басыңқы сөйлемде: а) екінші топта шартты сөйлемде (Indefinite Infinitive) ә) үшіншітопташарттысөйлемде (Perfect Infinitive) could have |
He could (was able to) speak English when he was a boy.
She was able to do it without my help. Could you help me? Yes, you can. Could you call back later? He said that he could finish his work in time. I said that he couldn 7 have done it. If I had a good dictionaiy, I could translate the article. If he had worked harder, he could have finished his work in time. |
Олбалакезіндеағылшынтіліңдесөйлейалатын.
Ол мұны менің көмегімсіз істей алды. – Маған көмектесіп жібересіз бе? – Иә. Кейінірек телефон соға аласыз ба? Ол жұмыстың уақытында бітіре алатынын айтты. Мен оның осыны істей алуы мүмкін еместігі туралы айттым. Егер менде жақсы сөздік болса, осы мақаланы аудара алатын едім. Егер ол қаттырақ жұмыс істегенде, ол өз жұмысын өз уақытында бітірер еді. |
The verbs «may/might» and their functions
(«Мау/might» етістігінің қызметі мен мағынасы)
| Functions | Examples | |
| (Қызмет) | (Мысалдар) | |
| may | ||
| 1. Сөйлеушінің біреуден | – May I ask you a question? | – Сұрақ қоюға бола A? |
| рұқсат сұрауын | – Of course, you may. | -Әрине. |
| білдіргенде | ||
| қолданылады (Indefinite | – May I go out? | – Шығуға бола ма? |
| Infinitive) | – No, you may not. | -Жоқ. |
| 2. Біреудің бір нәрсе | It may rain today. | Бүгін жаңбыр болмауы мүмкін. |
| жайында болжамын, | ||
| мүмкіндігін осы және | Adiler may come to Almaty in | Әділер Алматыға жазда келуі |
| келер шакта көрсетеді | the summer. | мүмкін. |
| (Indefinite Infinitive) | ||
| He may have lost your address. | Ол сіздің адресіңізді жоғалтып | |
| алуы мүмкін. | ||
| 3. Өткенде болған істің | He may have returned to | |
| мүмкіндігін, жорамалын | Moscow. | Ол мүмкін Мәскеуге келген |
| білдіргенде | шығар. | |
| (Perfect Infinitive) | I shall give him my exercises | |
| may have | so that he may correct them. | Мен оған жатгығуымды беремін, |
| ол тексеріп берсін. | ||
| If he had been here, he might | ||
| 4. Шартты Бағыныңқы | have helped us. | |
| сѳйлемде | Егер ол осында болғанда, ол бізге | |
| (Indefinite Infinitive) | көмектескен болар еді. | |
| might | ||
| Төлеу сөз өткен шақта:
а) рұқсат сұрағанда (Indefinite Infinitive) э) болжам жасағанда (Indefinite Infinitive және Perfect Infinitive) Бағыныңқысөйлемде, басыңқысөйлемөткеншақта (Indefinite Infinitive) Шарттысөйлемде: а) екіншітоптағышарттысөйлем (Indefinite Infinitive) might have ә) үшіншітоптағысөйлем (Perfect Infinitive) |
She said that he might take her dictionary.
He said that she might know their address. He said that she might have lost their address. I gave him my exercises so that he might correct them. If you tried, you might get the book. If you had been here, he might have helped us. |
Олоданоныңсөздігіналатындығынайтты.
Олоныңадресінбілетіндігінайтты. Олоныңадресінжоғалтыпалғандығынайтты. Мен оған жаттығуымды бердім, ол тексерсін деп. Егер сіз көмектесуге тырыссаңыз, кітапты алып берер едіңіз. Егер ол осында болса. ол бізге көмектесер еді. |
Remember!
Есте сақтаңыз!
Ауызекі тілде «mау» модаль етістігінің орнына «саn» қолданылады: Can I take this book?
The verbs «must, ought, need» and their functions («Must, ought, need» етістіктерініңқызметіменмағынасы)
| Functions
(Қызмет) |
Examples
(Мысалдар) |
|
| must | ||
| Істелген істің қажеттілігін, мүмкіндігін көрсетеді
(Indefinite Infinitive) Біреудің бір нәрсе жайында болжамын, мүмкіндігін көрсетеді: а) осы шақта (Indefinite Infinitive) ә) өткеншақта (Perfect Infinitive) must have must not, must not have |
You must do it.
You must consult a doctor. He must go there tomorrow. He must be at home now. You must have left the book at the Institute. |
Сіз осыны істеуіңіз керек.
Сіз дәрігерден кеңес алуыңыз керек. Ертең ол онда бару керек. Ол қазір үйде болу керек. Сіз институтқа кітапты тастап кеткен шығарсыз. |
| ought | ||
| 1. Істелген істің қажеттілігін, мүмкіндігін көрсетеді: а) осы шақта (Indefinite Infinitive) ә) өткен шақта (Perfect Infinitive) | He ought to help his friend. You ought to be more careful. You ought to have done it yesterday.
He ought not to have sent that cable. |
Олдосынакөмектесутиіс.
Сізөтемұқиятболуыңызкерек. Сізосыныкешкеістеуіңізкерек. Ол телеграмманы салмау керек еді. |
| need | ||
| Істелген істің міндеттілігін, қажеттілігін, мүмкіндігін көрсетеді
Көмекші етістік ретінде |
Need he come here? You need a long rest. | Оған осында келу керек пе? Сізұзақдемалуыңызкерек. |
Modal Verbs
(Модал етістіктер)
| Examples (Мысалдар) | |
| can/could | |
| Не can do it.
Не can finish his work next week. This work can be done at once. |
He could (was able to) read French books after he had studied French for a year.
If he had tried, he could have done it. |
| may/might | |
| The lesson is over, you may go home.
You may take my dictionary. You may not find him there. I’ll give you the book today so that you may have time to read it before the examination. |
He said that she might have lost their address.
If you tried, you might get the book. If she called at his office at five o’clock, she might find him there. If he had been here, he might have helped us. |
| must, ought, need
ght, need |
|
| He must go there to-morrow.
This work must be done at once. He must be in the library now. Where is he? – He must be walking in the garden. |
You ought to help his friend.
You ought to have done it yesterday. You needn V come so early. You need a long rest. |
Forming the Present Indefinite «саn», the Past Indefinite «could» («Саn/could» модаль етістіктерінің жасалуы)
| Singular
(Жекеше) |
Plural
(Көпше) |
||
| Affirmative sentences | (Болымды сөйлем) | ||
| I | can/could swim | We | can/could swim |
| You | can/could swim | You | can/could swim |
| He | can/could swim | They | can/could swim |
| She | can/could swim | ||
| Negative sentences (Болымсыз сөйлем) | |||
| I | cannot/could not swim | We | can/could not swim |
| You | can/could not swim | You | can/could not swim |
| He | can/could not swim | They | can/could npt swim |
| She | can/could not swim | ||
| Interrogative sentences | (Сұраулы сөйлем) | ||
| I swim? | Can | we swim? | |
| Can | you swim? | Could | you swim? |
| Could | he swim?
she swim? |
they swim? | |
| SHORTENED FORMS | |||
| I cannot swim | I can’t swim | ||
| You could not swim | You couldn’t swim | ||
| She can not swim | She can’t swim | ||
| They could not swim | They couldn’t swim | ||
Forming the Modal Verbs «may/might» («Мау/might» модаль етістіктерініңжасалуы)
| Singular
(Жекеше) |
Plural
(Көпше) |
||
| Affirmative sentences (Болымды сөйлем) | |||
| I | may/might go | We | may/might go |
| You | may/might go | You | may/might go |
| He | may/might go | They | may/might go |
| She | may/might go | ||
| Negative sentences (Болымсыз сөйлем) | |||
| I | may/might not go | We | may/might not go |
| You | may/might not go | You | may/might not go |
| He | may/might not go | They | may/might not go |
| She | may/might not go | ||
| Interrogative sentences (Сұраулы сөйлем) | |||
| I go? | we go? | ||
| May | you go? | May | you go? |
| he go? | they go? | ||
| she go? | |||
| SHORTENED FORMS | |||
| I may not go | I mayn’t go | ||
| You might not go | You mightn’t go | ||
| She may not go | She mayn’t go | ||
| They might not go | They mightn’t go | ||
Әдебиеттер:1. Граматика английского языка. В.Л. Каушанская
2. Учебник английского языка. Н.А. Бонк «Высшая школа» 1985г.