Түріктердің рухани мәдениеті
Сисекешева Айгерім
Тарих пәнінің мұғалімі, №41 ОЖББМ, Орал қаласы
Пәні: Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы
Сабақтың тақырыбы: Түріктердің рухани мәдениеті
Сабақтың мақсаты:
а) білімділік: Оқушыларды көне түркі рухани мәдениетімен, оның ішінде жазба өнерінен білімділігін арттыру.
ә) дамытушылық: Рухани мәдениет негізіндегі оқушылардың оны меңгеріп, оның маңызын ұғындыру.
б) тәрбиелілік: Түріктердің әдеби тілі, жазба мәдениеті, наным-сенімдер мен діні туралы мәлімет ала отырып, оның оң тұстарын жадыларына сақтап қалу.
Сабақтың типі: Трек сигналдар сабағы
Сабақтың әдіс-тәсілдері: Түсіндіру, сұрақ-жауап.
Сабақтың көрнекілігі: карта, схема.
Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі: Оқушылардың зейінін сабаққа аудару.
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау:
§ 8. Архитектура және өнер
ауызша Архитектура ұғымы
ауызша Діни сәулет өнері
ауызша Бейнелеу өнері, қолданбалы өнер және мүсін өнері
Карточка тарату
ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру:
Тақырыбы: §9. Түріктердің рухани мәдениеті
1. Көне түріктердің жазба мәдениеті
2. Әдеби тіл және жазба әдебиеттің дамуы
3. Наным-сенімдері мен діні
|
Түрік жазуы п.б.: 1. Уғ. 2. 1000 жыл ерте(сақтармен ббайланысты, 1мың ж). Оны Батыс Түрік қағанаты мен Византия мем-ң арас. Елшілік хаттардан көруге болады. |
|
Түрік жазуымен қатар елде соғды жазуы да болды. Оны қолданғандар: қаған кеңесшілері, елші, есепші. Атақты көпестері Сайрам, Тараз, Баласағұн қала-да тұрған. Бұл жазу түрік жазуының ығыстырылуына әсер етті. |
|
Соңғы 30-40ж. Ішінде Талас, Іле, Сыр, Ертіс өзендері бойынан ежелгі түрік жазуларының ескерт.таб. жазудан о-ң тек билік иесі ғана емес, орташалар-ң болғ.көреміз. |
|
Оңт.сібір, Алтай-Саян, Қаз. Жерлеріндегі түркі тайпалар түрікше сөйлеп, көне түркі жазуымен жазған.35 әріптен тұрған. Ол өздерінің таңбалары негізінде жасалған. |
|
Жазба мәдениеті |
|
Әдеби тіл және жазба әдебиеттің дамуы |
|
Көне түркі тілінде 200 аса жәдігерлер табылған. Күнделікті тұрмыста ауызекі сөздерді қолданған. Нәт. УІІІ ғ. түріктердің жазба әдебиеті п.б. |
|
әдеби туындылар: мақал-мәтел, жоқтау дегендерге бай. Мыс.: өлімнен ұят күшті. Жоқтау кітапта. |
|
«Қорқыт ата» кітабы 10 жырдың қосындысы. Қызылорда Қармақшыда ескерткіші бар. Кітап мазмұнына қарағанда Қорқыт айтты деген нақыл сөздер жиынтығы көне түрік ауфз әдеб.жинастырылған. |
|
Қорқыт кітабы жастарды тәрбиелі болуға, жер, елін қорғауға, батыр, батыл болуға шақырады. Бірлікті уағыздайды. Сонымен оларда жазба әдебиет пен әдеби тілдің жақсы дамығанын көре аламыз. |
|
Наным-сенімдері мен діні |
|
-Отқа табынған. Отпен аластау секілді ескі наным ел ішінде әлі сақталған. -табиғатқа табынған. Қаза болған адам-ң туыстары жиналып, киіз үй тігіп, құрбан шалып, оның атын, мәйітін, заттарын бірге өртеген. |
|
Жазда өлсе күзде, қыста болса көктемде топырағын жерлеген. Бұл мезгілге табыну. Күлтегін жазуынан аспан әлеміне, көкке сиынғандығын көре аламыз. Ұмай анаға табынған. Көк бөріге табынған (Оғызнаме) |
|
Балаға жақсы бәйге аттарға тіл –көз тимеу үшін бөрінің тырнақ, көз, тіл сияқты мүшелерін кесіп алып, тағып қоятын. Тісі де қасиетті. УІІІ ғ. Оңт. Қаз. Мұсылман діні етек ала бастады. Орталықтары: Сайрам, Тараз, Отырар, Йасы. Оны Сатұұ Боғра хан мемл. Дін есебінде пайд. |
VI. Жаңа сабақты бекіту:
Бекіту барысында жаңа сабаққа қатысты қосымша сұрақтар қойылады.
1. Қазақстанда түрік жазуы қай кезеңдерде пайда болды?
2. Жазбаша әдебиеттің дамуын неден байқауға болады?
3. Қандай әдеби ескерткіштерді білесіңдер?
4. Түріктердің наным-сенімдері қандай болды?
5. Қазақстанда мұсылман дәнә қашан пайда бола бастады?
І. Жаңа сабақты қортытындылау:
«Мен бүгінгі сабақта нені меңгерідім?»
Түріктердің рухани мәдениеті, оның ішінде, жазуы, діні, наным-сенімі, тілі және ескерткіштері туралы көлемді ақпарат алу.
| Нені білемін? | Нені білдім? | Нені білгім келеді? |
V. Үйге тапсырма беру:
§9. Түріктердің рухани мәдениеті. Реферат жазу.
VІ. Белсенді жұмыс істеген оқушыларды бағалау.
Оқушының білім, білік дағдыларын дұрыс бағалау. Бағалау кезінде ескерілетін нәрсе: білім тереңдігі, толық жауабы мен қажетті мәліметтерді орынды пайдалану, тақырыптың азмұнын аша алатындай мәселені ой-пікір тұрғысында жүйелі баяндауы және әдеби тіл нормасын сақтау мен қорытынды пікірі орынды, тиянақты болуы шарт.