Кезектес салалас құрмалас сөйлем

Алматы қаласы,  «Нұрсұлтан Назарбаевтың білім беру» Қоғамдық қоры
«Арыстан» мамандандырылған лицейі
Филология магистрі, Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі
Тулегенова Сания Батырбековна

Сабақ тақырыбы:  Кезектес салалас құрмалас сөйлем

Сабақ мақсаты:

            білімділік: лицеистерге салалас құрмалас сөйлем және оның түрлері туралы білімдерін нығайту, кезектес салалас құрмалас сөйлемдерге  мысал келтіре білуге6 мәнерлеп оқуға үйрету.

            дамытушылық: өй-өрісін, ойлау қабілетін және шығармашылық қабілеттерін дамыту, сөздік қорларын молайту.

тәрбиелік: адамгершілікке, мейірімділікке, елжандылыққа, тілін және дінін сыйлай білуге баулу.

Сабақтың түрі: Ашық сабақ

Сабақтың әдісі: сұрақ-жауап, сұхбаттасу.

Сабақты дидактикалық материалдармен қамту: слайд, қосымша материалдар.

Пәнаралық байланыс: қазақ әдебиеті, тарих

Сабақ барысы

І. Ұйымдастыру кезеңі:

1. Сәлемдесу

2. Сабақта жұмыс істеуге жағдай жасау

3. Лицеистерді психологиялық тұрғыдан қарым-қатынасқа дайындау

4. Сабаққа дайындықты тексеру

5. Лицеистер назарын ұйымдастыру

6. Сабақтың жалпы мақсаты мен оны жүргізу жоспарын ашу

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру: «Достық» тақырыбына қатысты жаңа сөздерді жаттау.

ІІІ. Жаңа материалды зерделеу.

Слайд.

 

Жаңа тақырыпты өткен тақырыптармен ұштастыру.

1. Жай сөйлем дегеніміз не?
2. Құрмалас сөйлем дегеніміз не?
3. Салалас құрмалас сөйлем?
4. Салалас құрмалас сөйлем неше түрге бөлінеді?

 

Құрамындағы жай сөйлемдер білдіретін ойдың кезектесіп келуін көрсететін салаластың түрі.
Кезектес салаластың құрамындағы жай сөйлемдер әдетте бір – бірімен кейде, бірде, біресе деген кезектес мәнді шылаулардың қайталанып қолданылуы арқылы байланысады.

Мысалы:

Аққу біресе төмен, біресе жоғары ұшады.

Сложносочиненные предложения, передающие значение чередования событий, соединяются при помощи разделительных союзов (жалғаулық шылаулар) бірде, біресе, кейде – то … то, либо… либо, или … или.

Мысалы:

 Автобус бірде тез жүреді, бірде баяу жүреді. – Автобус двигается то быстро, то медленно. Теледидардан соңғы хабарды біресе орыс тілінде, біресе қазақ тілінде берді. – По телевидению последние известия передавали то на русском языке, то на казахском языке. Күн біресе жауды, біресе басылды. – Дождь то шел, то переставал.

 

Кезектес салалас  (с чередующимися отношениями)	Мысалдар
бірде, біресе, кейде – то, либо, или	1.Әсет біресе жатады, біресе тұрады. 2. Қазақтар бірде домбыра тартты, бірде ән салды. 3. Автобус кейде тез жүреді, кейде баяу жүреді.

 

1.Тақтамен жұмыс. Әр топтан 1 лицеист кезектес салалас құрмалас сөйлемге мысалдар жазады.

 

Аудио. Сәкен Сейфуллиннің «Аққудың айырылуы» поэмасынан үзінді.

Кезектес салалас сөйлемге қатысты өлең шумағын тауып, дәптерге жазу.

 

2.Оқулықпен жұмыс.

1-тапсырма. Оқулықтың 43 бетіндегі 6-тапсырма, үлгі бойынша берілген жай сөйлемдерден кезектес салалас құрмалас сөйлемдер құрастыру.

2-тапсырма. Оқулықтың  43 бетіндегі 7-тапсырмада мақалдарды оқу.

Сөздік

Жаяу – пешком

Пән – предмет

Озат – отличник

Күрес – борьба

Бассейн – қауыз

 

3. Диалог.  Мамандыққа байланысты.

а) мұғалім мен оқушы

ә) дәрігер мен науқас

б) дүкенші мен тұтынушы

в) жол полициясы мен жүргізуші

 

4. Жаңа сөз ойлап тап.  3-5 буынды сөздер беріледі. Сол сөздерден жаңа сөздер жасау.

Қарындаш, қызығушылық, кітапхана, балалық. (фонетикалық талдау).

 

5. Сергіту сәті. Жаңылтпаш.

Ұқыпты бала –

Кітапты түптеп бастады.

Ұқыпсыз бала –

Кітапты бүктеп тастады.

 

6. Тест жұмысы

1.Салалас құрмалас сөйлем түрін анықтаңыз.
А) Қарсылықты.
В) Мезгіл.
С) Мекен.
D) Мақсат.
Е) Себеп.
Дұрыс жауап: А

2.Ыңғайлас салалас құрмалас сөйлем жалғаулығын анықтаңыз.
А) Немесе.
В) Және.
С) Әлде.
D) Себебі.
Е) Сөйтсе.
Дұрыс жауап: В

3.Кезектес салалас құрмалас сөйлем жалғаулығын анықтаңыз.
А) бірақ.
В) та.
С) бірде.
D) немесе.
Е) әйтпесе.
Дұрыс жауап: С

4.Себеп-салдар салалас құрмалас сөйлем жалғаулығын анықтаңыз.
А) өйткені.
В) сонда да.
С) біресе.
D) бірақ.
Е) әйтпесе.
Дұрыс жауап: А

5.Түсіндірмелі салалас құрмалас сөйлем жалғаулықтарын анықтаңыз.
А) Өйткені, себебі.
В) Жалғаулығы жоқ.
С) Сол үшін, себебі.
D) Сөйтсе де, әйтсе де.
Е) Әйтпесе, немесе.
Дұрыс жауап: В

6.Салалас құрмалас сөйлемнің түрін анықтаңыз.
Биыл мектеп бітіремін және оқуға түсемін.
А) Қарсылықты.
В) Ыңғайлас.
С) Кезектес.
D) Талғаулы.
Е) Түсіндірмелі.
Дұрыс жауап: В

7.Құрмалас сөйлем түрін анықтаңыз.
Оқуға түспеймін, өйткені жұмыс істеуім керек.
А) Кезектес.
В) Ыңғайластық.
С) Талғаулы.
D) Түсіндірмелі.
Е) Себеп-салдар.
Дұрыс жауап: Е

 

8.Кезектес салалас құрмалас сөйлем шылауларын көрсетіңіз.
А) Сондықтан.
В) Өйткені.
С) Бірде.
D) Әйтсе де.
Е) Немесе.
Дұрыс жауап: С

9.Қарсылықты салалас құрмалас сөйлем шылауын көрсетіңіз.
А) Бірақ.
В) Және.
С) Әлде.
D) Себебі.
Е) Әйтпесе.
Дұрыс жауап: А

10.Түсіндірмелі салалас құрмалас сөйлемнің жасалу жолын көрсетіңіз.
А) Немесе.
В) Бірде.
С) Сондықтан.
D) Жалғаулықсыз.
Е) Сөйткенмен.
Дұрыс жауап: D

11.Салалас құрмалас сөйлем түрін көрсетіңіз.
Шығарып салуға не мен барайын, немесе сен бар.
А) Талғаулы.
В) Қарсылықты.
С) Түсіндірмелі.
D) Себеп-салдар.
Е) Ыңғайлас.
Дұрыс жауап: А

12.Кезектес салалас құрмаластың жалғаулығын анықтаңыз.
А) Және.
В) Сонда да.
С) Бірде.
D) Өйткені.
Е) Немесе.
Дұрыс жауап: С

13.Сөйлемнің түрін анықтаңыз.
Биыл мектеп бітіремін және Алматыға инженерлік оқуға түсемін.
А) Қарсылықты салалас құрмалас.
В) Себеп- салдар салалас құрмалас.
С) Талғаулы салалас құрмалас.
D) Түсіндірмелі салалас құрмалас.
E) Ыңғайлас салалас құрмалас.
Дұрыс жауап: Е

 

14.«Бірақ, дегенмен» шылауларымен жасалатын сөйлемнің түрін анықтаңыз.
А) Ыңғайлас салалас құрмалас.
В) Қарсылықты салалас құрмалас.
С) Себеп-салдар салалас құрмалас.
D) Кезектес салалас құрмалас.
E) Түсіндірмелі салалас құрмалас.
Дұрыс жауап: В

15.«Бірде, біресе» шылауларымен жасалатын сөйлемнің түрін анықтаңыз.
А) Ыңғайлас салалас құрмалас.
В) Қарсылықты салалас құрмалас.
С) Себеп-салдар салалас құрмалас.
D) Түсіндірмелі салалас құрмалас.
E) Кезектес салалас құрмалас.
Дұрыс жауап: Е

16.Себеп-салдар салаластың шылауын табыңыз.
А) және, әрі.
В) бірақ, дегенмен.
С) өйткені, себебі.
D) бірде, біресе.
E) не, немесе.
Дұрыс жауап: С

17.Сөйлемнің түрін анықтаңыз.
Ол сабаққа дайындалмаған себебі: кеше кітапханадан кітап таба алмады.
А) Ыңғайлас салалас құрмалас.
В) Талғаулы салалас құрмалас.
С) Түсіндірмелі салалас құрмалас.
D) Қарсылықты салалас құрмалас.
E) Кезектес салалас құрмалас.
Дұрыс жауап: С
18.Салалас құрмалас сөйлем түрін анықтаңыз.
«Отан» деген сөзді күнде естиміз, себебі Отан дегеніміз адамның туып-өскен жері.
A) Ыңғайлас.
B) Қарсылықты.
C) Себеп-салдар.
D) Талғаулы.
E) Кезектес.
Дұрыс жауап: C

19.Құрмалас сөйлемді табыңыз.
A) Сыныпқа оқушылардың бәрі жиналды.
B) Іңір де түсті, балалар да үйлеріне кірді.
C) Бұл мәселе сынып сағатында шешілді.
D) Олар мұғаліммен ұзақ әңгімелесті.
E) Нақты қорытынды жасалды.
Дұрыс жауап: B

 

20.Қарсылықты салалас құрмалас сөйлемнің жалғаулықтарын табыңыздар.
A) Бірақ, дегенмен, алайда.
B) Бірде, біресе, кейде.
C) Не, немесе, яғни.
D) Және, әрі, да, де.
E) Өйткені, сондықтан, себебі.
Дұрыс жауап: A

 

ІV. Үй тапсырмасы туралы ақпарат беру: Әдеби шығармалардан кезектес салалас құрмалас сөйлемдерге қатысты 5 сөйлем жазу.

Оқулықтың 43 бетіндегі 7-тапсырмада мақалдарды жаттау.

 

V. Қорытындылау.

Кезектес (разделительный) – бірде, біресе, кейде шылаулары арқылы байланысады.

Мысалы: Ел іші сапырласып жатқан әскер: біресе қызыл келеді, біресе ақтың әскері келеді.

 

VI. Бағалау. Өзін-өзі бағалау.

Бағалау парағы

Үй тапсырмасы	Тақтамен жұмыс	Оқулықпен жұмыс	Диалог	Жаңа сөз ойлап тап	Жаңылтпаш	Тест	Қорытынды

 

–          Ұран:  Ел дегенде еміреніп, жұрт дегенде жүгініп қызмет етеміз!

Оқытушы                        Тулегенова С.Б.

 

Әдіскер                           Серікбаева К.А.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Сергіту сәті. Жаңылтпаш.

Ұқыпты бала –

Кітапты түптеп бастады.

Ұқыпсыз бала –

Кітапты бүктеп тастады.

 

Сергіту сәті. Жаңылтпаш.

Ұқыпты бала –

Кітапты түптеп бастады.

Ұқыпсыз бала –

Кітапты бүктеп тастады.

 

Сергіту сәті. Жаңылтпаш.

Ұқыпты бала –

Кітапты түптеп бастады.

Ұқыпсыз бала –

Кітапты бүктеп тастады.

 

 Тест жұмысы

1.Салалас құрмалас сөйлем түрін анықтаңыз.
А) Қарсылықты.
В) Мезгіл.
С) Мекен.
D) Мақсат.
Е) Себеп.

2.Ыңғайлас салалас құрмалас сөйлем жалғаулығын анықтаңыз.
А) Немесе.
В) Және.
С) Әлде.
D) Себебі.
Е) Сөйтсе.

3.Кезектес салалас құрмалас сөйлем жалғаулығын анықтаңыз.
А) бірақ.
В) та.
С) бірде.
D) немесе.
Е) әйтпесе.

4.Себеп-салдар салалас құрмалас сөйлем жалғаулығын анықтаңыз.
А) өйткені.
В) сонда да.
С) біресе.
D) бірақ.
Е) әйтпесе.

5.Түсіндірмелі салалас құрмалас сөйлем жалғаулықтарын анықтаңыз.
А) Өйткені, себебі.
В) Жалғаулығы жоқ.
С) Сол үшін, себебі.
D) Сөйтсе де, әйтсе де.
Е) Әйтпесе, немесе.

6.Салалас құрмалас сөйлемнің түрін анықтаңыз.
Биыл мектеп бітіремін және оқуға түсемін.
А) Қарсылықты.
В) Ыңғайлас.
С) Кезектес.
D) Талғаулы.
Е) Түсіндірмелі.

 

7.Құрмалас сөйлем түрін анықтаңыз.
Оқуға түспеймін, өйткені жұмыс істеуім керек.
А) Кезектес.
В) Ыңғайластық.
С) Талғаулы.
D) Түсіндірмелі.
Е) Себеп-салдар.

8.Кезектес салалас құрмалас сөйлем шылауларын көрсетіңіз.
А) Сондықтан.
В) Өйткені.
С) Бірде.
D) Әйтсе де.
Е) Немесе.

9.Қарсылықты салалас құрмалас сөйлем шылауын көрсетіңіз.
А) Бірақ.
В) Және.
С) Әлде.
D) Себебі.
Е) Әйтпесе.

10.Түсіндірмелі салалас құрмалас сөйлемнің жасалу жолын көрсетіңіз.
А) Немесе.
В) Бірде.
С) Сондықтан.
D) Жалғаулықсыз.
Е) Сөйткенмен.

11.Салалас құрмалас сөйлем түрін көрсетіңіз.
Шығарып салуға не мен барайын, немесе сен бар.
А) Талғаулы.
В) Қарсылықты.
С) Түсіндірмелі.
D) Себеп-салдар.
Е) Ыңғайлас.

12.Кезектес салалас құрмаластың жалғаулығын анықтаңыз.
А) Және.
В) Сонда да.
С) Бірде.
D) Өйткені.
Е) Немесе.

13.Сөйлемнің түрін анықтаңыз.
Биыл мектеп бітіремін және Алматыға инженерлік оқуға түсемін.
А) Қарсылықты салалас құрмалас.
В) Себеп- салдар салалас құрмалас.
С) Талғаулы салалас құрмалас.
D) Түсіндірмелі салалас құрмалас.
E) Ыңғайлас салалас құрмалас.

14.«Бірақ, дегенмен» шылауларымен жасалатын сөйлемнің түрін анықтаңыз.
А) Ыңғайлас салалас құрмалас.
В) Қарсылықты салалас құрмалас.
С) Себеп-салдар салалас құрмалас.
D) Кезектес салалас құрмалас.
E) Түсіндірмелі салалас құрмалас.

15.«Бірде, біресе» шылауларымен жасалатын сөйлемнің түрін анықтаңыз.
А) Ыңғайлас салалас құрмалас.
В) Қарсылықты салалас құрмалас.
С) Себеп-салдар салалас құрмалас.
D) Түсіндірмелі салалас құрмалас.
E) Кезектес салалас құрмалас.

16.Себеп-салдар салаластың шылауын табыңыз.
А) және, әрі.
В) бірақ, дегенмен.
С) өйткені, себебі.
D) бірде, біресе.
E) не, немесе.

17.Сөйлемнің түрін анықтаңыз.
Ол сабаққа дайындалмаған себебі: кеше кітапханадан кітап таба алмады.
А) Ыңғайлас салалас құрмалас.
В) Талғаулы салалас құрмалас.
С) Түсіндірмелі салалас құрмалас.
D) Қарсылықты салалас құрмалас.
E) Кезектес салалас құрмалас.

 

 

 

 

 

 

18.Салалас құрмалас сөйлем түрін анықтаңыз.
«Отан» деген сөзді күнде естиміз, себебі Отан дегеніміз адамның туып-өскен жері.
A) Ыңғайлас.
B) Қарсылықты.
C) Себеп-салдар.
D) Талғаулы.
E) Кезектес.

19.Құрмалас сөйлемді табыңыз.
A) Сыныпқа оқушылардың бәрі жиналды.
B) Іңір де түсті, балалар да үйлеріне кірді.
C) Бұл мәселе сынып сағатында шешілді.
D) Олар мұғаліммен ұзақ әңгімелесті.
E) Нақты қорытынды жасалды.

20.Қарсылықты салалас құрмалас сөйлемнің жалғаулықтарын табыңыздар.
A) Бірақ, дегенмен, алайда.
B) Бірде, біресе, кейде.
C) Не, немесе, яғни.
D) Және, әрі, да, де.
E) Өйткені, сондықтан, себебі.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Өзін-өзі бағалау парағы

Үй тапсырмасы	Тақтамен жұмыс	Оқулықпен жұмыс	Диалог	Жаңа сөз ойлап тап	Жаңылт паш	Тест	Қорытынды

 

 

Өзін-өзі бағалау парағы

Үй тапсырмасы	Тақтамен жұмыс	Оқулықпен жұмыс	Диалог	Жаңа сөз ойлап тап	Жаңылт паш	Тест	Қорытынды

 

 

 

Өзін-өзі бағалау парағы

Үй тапсырмасы	Тақтамен жұмыс	Оқулықпен жұмыс	Диалог	Жаңа сөз ойлап тап	Жаңылт паш	Тест	Қорытынды

–    Ұран:  Ел дегенде еміреніп, жұрт дегенде жүгініп қызмет етеміз!

 

 

–    Ұран:  Ел дегенде еміреніп, жұрт дегенде жүгініп қызмет етеміз!

 

 

Ұран:  Ел дегенде еміреніп, жұрт дегенде жүгініп қызмет етеміз!