Тұйық етістік

Алматы қаласы, «Нұрсұлтан Назарбаевтың білім беру» Қоғамдық қоры
«Арыстан» мамандандырылған лицейі
Филология магистрі, Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі
Тулегенова Сания Батырбековна

Сабақ тақырыбы: Тұйық етістік

Сабақ мақсаты:

білімділік: етістік туралы алған білімдерін тиянақтау, теориялық білімдерін практикамен ұштастыру.

дамытушылық: ойлау, қабылдау қабілеттерін жетілдіру, сөйлеу мәдениетін жетілдіру, шығармашылық қабілеттерін дамыту.

тәрбиелік: нақыл сөздер арқылы адамгершілікке, еңбексүйгіштікке, батылдыққа, туған жерін, елін сүюге тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: дәстүрлі

Сабақтың әдісі: сұрақ-жауап, сұхбаттасу.

Сабақты дидактикалық материалдармен қамту: слайд, қосымша материалдар.

Пәнаралық байланыс: қазақ әдебиеті, тарих

Сабақ барысы

І. Ұйымдастыру кезеңі:

1. Сәлемдесу

2. Сабақта жұмыс істеуге жағдай жасау

3. Лицеистерді психологиялық тұрғыдан қарым-қатынасқа дайындау

4. Сабаққа дайындықты тексеру

5. Лицеистер назарын ұйымдастыру

6. Сабақтың жалпы мақсаты мен оны жүргізу жоспарын ашу

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру: «Тәрбие отбасынан басталады» тақырыбына эссе.

ІІІ. Жаңа материалды зерделеу.

Слайд.

Сауалдар.

Етістік дегеніміз не?

Етістіктің құрамына, тұлғасына қарай қандай түрлері бар?

Етістік мағынасына қарай нешеге бөлінеді?

Тұйық етістік у жұрнағы арқылы жасалады. Мысалы, бару, келу, айту, отыру т.с.с.

Глагол (етістік) – это часть речи, которая выражает действия и отвечает на вопросы не істеді?, не қылды? (что сделал?), не істемек? (что будет делать?).

Неопределенная форма (тұйық етістік) – при помощи суффикса у. Мысалы: ал-у – брать, кел-у – приходить, бар-у – идти, бер-у – давать, тыңда-у – слушать.

Непроизводные глаголы (негізгі түбір етістіктер). Мысалы: кел – приходи, бар – иди, айт – говори, отыр – садись, оқы – читай.

Производные глаголы (туынды етістіктер): қоштас – прощай-ся, амандас – поздоровайся, ойна – играй, ойла – думай, істе – делай.

Положительные глаголы (болымды етістіктер): бар, кел, кет, оқы, жаз.

Отрицательные глаголы (болымсыз етістіктер): барма – не иди, келме – не приходи, кетпе – не уходи, оқыма-не читай, жазба – не пиши.

Простые глаголы (дара етістіктер): сөйле – говори, жаз – пиши, күл – смейся, ал – бери, возьми, әкел – принеси.

Сложные глаголы (күрделі етістіктер): бара жатыр – идет, оқып отыр – читает, сатып алды – купил, ұйықтап жатыр – спит, жазып отыр – пишет.

Тұйық етістіктің емлесі.

1. Дауыссыз дыбыстарға біткен етістіктерге тұйық етістіктің – у жұрнағы дауысты болып жалғанады: бар-у, қайт-у, көр-у, кел-у. Дауысты дыбыстарға біткен етістіктерге тұйық етістіктің – у жұрнағы дауыссыз болып жалғанады: ойнау, сөйлеу, бармау, келмеу.

2. Дауысты ы,і дыбыстарына біткен етістіктерге тұйық етістіктің – у жұрнағы жалғанғанда, түбірдің соңындағы ы,і дыбыстары жазылмай, – у дыбысының құрамына еніп кетеді де, ол (у) дауысты дыбыс болып есептеледі.

3. Қатаң п,қ,к дыбыстарына біткен етістіктерге тұйық етістіктің – у жұрнағы жалғанғанда, түбір соңындағы п дыбысы б-ға, қ,к дыбыстары ғ,г дыбыстарына айналады.

Мысалы: ақ+у-ағу, кеп+у-кебу,тап+у-табу, үк+у-угу, ық+у-ығу.

Оқулықпен жұмыс.

1-тапсырма. Оқулықтың 45 бетіндегі 5-тапсырмада сурет бойынша әңгімелеу.

2-тапсырма. Оқулықтың 46 бетіндегі 6-тапсырмада жоғарыда берілген мәтіннен тірек сөздерді теріп жазып, оларды пайдаланып сұхбат құрау.

3-тапсырма. Оқулықтың 46 бетіндегі 7-тапсырмада үлгіні пайдалана отырып берілген жауаптарды жоққа шығару.

4-тапсырма. Оқулықтың 46 бетіндегі 8-тапсырма.Мақалдарды оқу.

1 – нұсқа

1.Қазақ алфавитіндегі әріп санын көрсетіңіз.

А/36 В/40 С/33 Д/41 Е/42

2.Бірыңғай езулік дауысты сөзді ажыратыңыз.

А/дос В/ мектеп ішілік С/тұрғылықты Д/көмір Е/бұлбұл

3. Тұйық буынды сөзді көрсетіңіз

А/дәптер,мектеп,гүл В/мереке,үлгі,аула С/сұлу,жұқа,кіші

Д/кісі,таза,үн Д/ән,ас,ал

4.Қазақ тіліне тән дыбыстар нешеу екенін көрсетіңіз

А/9 В/10 С/12 Д/7 Е/11

5.Ұяң дауыссыз дыбыстан басталатын септік атауын көрсетіңіз

А/Ілік В/Көмектес С/Шығыс Д/Атау Е/Жатыс

6.Омоним бола алатын сөзді көрсетіңіз

А/қыс В/әрине С/жеңеше Д/бүкіл

Е/анда-санда

7.Синоним сөздерді табыңыз

А/ бар,кет В/таза,лас С/жаман,жақсы Д/өмір,дүние Е/үлкен,кіші

8. Ауыспалы мағынада берілген сөз тіркесін табыңыз

А/қалың кітап В/күзгі орман С/қара жұмыс Д/сары бояу Е/ескі үй

9.Лексика зерттейтін саланы көрсетіңіз

А/сөз таптарын В/сөйлем С/дыбыстар жүйесін Д/сөз

Е/сөз құрамын

10.Түбір сөзді табыңыз

А/ән В/әнқұмар С/әншіл Д/әнші-ақын Е/әнші

2 – нұсқа

1.Қыстырма сөзді табыңыз

А/ой В/тоғыз С/сары Д/мүмкін Е/әкем

2.Жинақтық сан есімді көрсетіңіз

А/біреу В/екіден бір С/бірдеңе Д/бір-бірден Е/бірден

3.Демеулік шылауы бар сөйлемді көрсетіңіз

А/Сол жақта орталық дүкенді көресіз.

В/Бұрыштағы үлкен бес қабатты үй.

С/Абылай хан даңғылымен тура жүре беріңіз.

Д/Бір көше жоғары көтерілесіз және оңға бұрыласыз.

Е/Ол мені таба алмады-ау, қап!

4.Үтір мен леп белгісінің қойылу себебін белгілеңіз.

Ойпырмай,күннің суығын-ай!

А/одағай сөз В/оқшау сөз С/қаратпа сөз Д/еліктеуіш сөз Е/қыстырма сөз

5.Ұлттық валютамыз айналымға енгізілген жылды белгіліңіз

А/1991 в/1992 с/1995 д/1990 е/1993

6.Жалаң сөйлемді көрсетіңіз

А/Олардың әндерін бәріміз тыңдаймыз

В/Оның музыкалық мәдениетті өте бай.

С/Ол оқып жүр.

Д/Мен таңға дейін отырдым

Е/Олар қаржыны да мол табады.

7.Тұйық етістікті табыңыз

А/сүй В/ойлау С/көрген Д/жоқтады Е/тіле

8.Пысықтаушы бар сөйлемді анықтаңыз.

А/Балалар күліп жіберді.

В/Нәтиже өзгермеді

С/Жер қата бастады

Д/Көйлекті дұрыс пішті

Е/Жауап алу мақсатында айтылған сөз

9. «С.Мұқановтың Ботагөз романын оқымаған оқушы жоқ».Сөйлемде қандай тыныс белгісі қойылмағанын көрсетіңіз

А/үтір В/қос нүкте С/сызықша Д/тырнақша Е/нүкте

10.Жақсыз сөйлемді табыңыз

А/ Таң да атты.

В/Әсел үйге кіріп келді.

С/Біз балабақшаға келе жатырмыз

Д/Бізге уақытты ұту керек

Е/Күлкілі әңгіме.

3 – нұсқа

1.Көсемшені табыңыз

А/көрді В/қарап С/келді Д/барма Е/айтқан

2.Үтірдің қойылу себебін белгілеңіз.

Тыңдашы,балам,нағашыңды!

А/бірыңғай мүше В/қыстырма С/одағай Д/қаратпа Е/оқшау сөз

3.Сөздердің қайсысы мезгілдік мағынаны білдіретінін көрсетіңіз

А/көшеде В/жейде С/ мектептен Д/бүгінде Е/асханада

24.Сапалық сын есімді табыңыз

А/ сүтті сиыр В/түнгі аспан С/малды ауыл Д/еріншек бала Е/үлкен үй

5.Өзгелік етісте тұрған сөзді көрсетіңіз

а/айтты В/айтқызды С/айтылды Д/айтады Е/айтқан

6.Жалпылау есімдігін көрсетіңіз

А/күллі,барша В/бұл,анау С/ешкім,ешқайда Д/өз,өзің Е/біз,олар

7.Сөйлем мүшелері нешеу екенін белгілеңіз

А/5 В/2 С/3 Д/7 Е/6

8.Етістік нені білдіретінін белгілеңіз.

А/заттың санын В/заттың атын С/қимылды,іс-әрекетті Д/заттың сапасын Е/заттың мөлшерін

9.Түбір сөзді табыңыз

А/оқушы В/тазалық С/балалық Д/сатушы Е/ауыл

10.Бұйрық райдағы етістікті табыңыз

А/ашсаң В/жасады С/әкелсін Д/шығу Е/ашты

ЖАУАПТАРЫ

1- нұсқа

1 Е, 2 В, 3 Д, 4 А, 5 Е, 6 А, 7 Д, 8 С, 9 Д, 10 А

2- нұсқа

1 А, 2 А, 3 Е , 4 Е, 5 Е, 6 С, 7 В, 8 Д, 9 Д, 10 Д

3- нұсқа

1 В, 2 Д, 3 Д, 4 Е, 5 В, 6 А, 7 А, 8 С, 9 Е, 10 С

ІV. Үй тапсырмасы туралы ақпарат беру:

Оқулықтың 46 бетіндегі 8-тапсырма.Мақалдарды жаттау.

V. Қорытындылау.

Тұйық етістік у жұрнағы арқылы жасалады. Мысалы, бару, келу, айту, отыру т.с.с.

VI. Бағалау. Өзін-өзі бағалау.

Оқытушы Тулегенова С.Б.

Әдіскер Серікбаева К.А.