Дарынды оқушылардың қабілетін дамыту

Ќазаќстан Республикасыныѕ «Білім туралы» заѕында мемлекеттік саясат негізінде еѕ алєаш рет «Јр баланыѕ ќабілетіне ќарай интеллектуалдыќ дамуы жеке адамныѕ дарындылыєын таныту» сияќты ґзекті мјселелер енгізіліп отырєаны белгілі. Дарынды балаларєа білім беруді јр єылымныѕ бїгінгі дјрежесіне сјйкес жїргізу бір жаєынан ќоєамєа талантты мамандар даярлауда тиімді болса, екінші жаєынан ќоєамєа ерекше дарынды балалардыѕ тек ґзініѕ интеллектуалдыќ дамуын ќамтамасыз етеді.
Жас жеткіншектіѕ бойындаєы табиєат берген ерекше ќабілетті, дарындылыќты тани білу, оныѕ одан јрі дамуына баєыт-баєдар бере білу ерекше ќиын іс.

Алайда јр баланыѕ жеке ќабілетін аныќтап, оны сол баєытта жетелеу-ўстаз парызы. Баланы заманына ќарай икемдеп, ґз заманыныѕ озыќ ґнегесін оныѕ санасына сіѕіре білу, оларды шыєармашылыќ баєытта жан-жаќты дамыту-бїгінгі кїнніѕ басты талабы.

Ќазіргі кезде балалар дарындылыєын арттыру їшін ґміріне кґптеген жўмыстар ўйымдастырылды.

Яєни баланы оќыту мен тјрбиелеуде тїрлі ізденіс жўмыстары арќылы дарындылыќты аныќтап олардыѕ дўрыс ќалыптасуына жаєдай жасау керек. Дарынды, ќабілетті балалар ґзініѕ бойындаєы ерекше ќабілеттері арќылы еѕ жоєарєы нјтиже жеткен балалар.

Дарынды баланыѕ бойынан табылатын асыл ќасиеттердіѕ, ґмірге ќўштарлыќ, биік ізгіліктіѕ бјрініѕ кілті – мыѕды жыєатын білімде.

Адами ойлау, ізденімпаздыѕ-табиєаттыѕ адамзатќа берген тамаша сыйы. Бўл ќабілет барлыќ адам бойынан табылары да сґзсіз. Ќабілет іс-јрекеттіѕ белгілі бір тїрін ойдаєыдай нјтижелі етіп орындауда кґрінетін адамныѕ жеке ќасиеті. Дегенмен табиєат оныѕ бјріне бірдей етіп бґлмей, біреуге кґптеу, біреуге аздау, ал їшіншілеріне мїлдем жарапай тарататыны аныќ. Ќазірге дейін єылым мен тјжірибеде дарындылыќ туралы екі тїрлі кґзќарас бар. Біреулері кез келген бала дарынды, тек уаќытында наќты ќабілетін аныќтап дамыту керек. Ал ќарсы кґзќарастар дарындылыќ ґте сирек ќўбылыс, жалпы адамдардыѕ ґте аз тобына єана тјн. Сондыќтан, дарынды балаларды іздеу алтын тїйірін іздегенмен бірдей дейді. Бўл кґзќарастар тўќымќуалаушылыќ пен тјрбиеніѕ дарындылыќтыѕ дамуындаєы рґлін талќылаудыѕ жауабы.

Педагогикалыќ энциклопедияда дарындылыќ туралы аныќтама берген. Дарындылыќ дегеніміз – адамдардыѕ ќабілеттерін жете жаќсы дамуыныѕ жоєары сатысы. Осы ќабілеттілік арќылы адамдар кґптеген жаќсы жетістіктерге жете алады. Дарындылыќ – сапалы ќабілеттердіѕ ґзіндік бірлесуі: оныѕ арќасында іс-јрекет жаќсарады. Кґптеген єылымдардыѕ ойынша дарындылыќ, ќабілеттілік жјне талант бір ўєымды білдіреді. Оларды бірдей негізде сјтті іс-јрекетте топтастыруєа јрекет жасады.

Нышандардыѕ іс-јрекеттік негізінде ќабілеттілік ќалыптасады;

Јдейленген дарындылыќ-сапалы ґзіндік ќабілеттердіѕ бірлесуінде іс-јрекет сјттілігі ќўрылады;

Жалпы дарындылыќ – ќабілеттілік кеѕ шеѕберіндегі іс-јрекеттер;

Іс-јрекет сјттілігін белгілейтін жеке адамныѕ басќа адамдарынан айыратын ерекшеліктер

Шыєармашылыќ-ґзініѕ жаѕашылдыєымен, ґзгешелігімен ерекшеленетін ґнім алуєа мїмкіндік жасайтын, жеке тўлєа бойындаєы ќабілеттіліктіѕ, білім мен біліктіліктіѕ болуы.
Талант-ќабілеттіліктіѕ еѕ жоєары деѕгейі.

Данышпандыќ-ќоєам ґмірінде тарихи маѕызы бар, шыєармашылыќпен сипатталатын дарындылыќтыѕ жоєары деѕгейі.

Дарынды балаларды аныќтау-баланыѕ дамуын таѕдаумен байланысты ўзаќ процесс. Осы айтылєандарды ескере отырып, дарынды балаларды аныќтаудыѕ мынадай ўстанымдары тўжырымдалды:

1. Баланыѕ ќызыєушылыєы мен бейімділігіне барынша сјйкес келетін ќызмет аясында баланыѕ іс-јрекетіне талдау жїргізу.

2. Дамытушылыќ ыќпал ете отырып, баланыѕ психологиялыќ кедергілерін жоюєа мїмкіндік беретін тренингтік јдістерді пайдалану.

3. Баланыѕ дарындылыќ белгісін оныѕ психикалыќ дамуыныѕ наќты деѕгейінде єана емес, сондай-аќ оныѕ болашаќтаєы даму мїмкіндігін де есепке ала отырып баєалау.

4. Жўмыс нјтижесін талдау, баќылау, јѕгімелеу, мўєалімдер мен ата-аналардыѕ сипаттамалыќ баєалары.

5. Тїрлі аќпарат алу кґздерін пайдаланып, бала ќабілеттерін кеѕ кґлемде ќамтуєа мїмкіндік беретін баланыѕ мінез-ќўлќы мен іс-јрекетін жан-жаќты баєалаудыѕ кешенді сипаты. Білім беру жїйесінде жаѕаша мазмўн беру арќылы жан-жаќты дамыєан шыєармашыл, рухани ой-ґрісі кеѕ жеке тўлєаны тјрбиелеу міндеті тўр.

Дарынды оќушымен жўмыс істедіѕ негізгі маќсаты-олардыѕ шыєармашылыќ жўмыста ґзініѕ ќабілетін іске асыруєа дайындыєын ќалыптастыру. Ал маќсат ќажету оќу баєдарламасын тереѕдетіп, оќыту жјне оќушыныѕ танымдыќ белсенділігін дамыту арќылы жїзеге асады.
Дарынды оќушымен жўмыс істетін мўєалімге ќойылатын педагогика-психологиялыќ талаптарды мынадай кезеѕдерге бґлуге болады.

– дарынды оќушымен жўмыстыѕ јлеуметтік ќажеттілігін сезінуі;

– оќушыны жаќсы кґруі жјне ќабілеті жоєары оќушылармен жаќсы ќарым-ќатынаста болуы;

– дарынды оќушымен жўмысќа тўраќты ќызыєу таныту жјне нјтижелі јдіс-тјсілдерді талмай іздеуі;

– дарынды оќушыныѕ ата-анасымен тыєыз байланыс орнатуы;
– дарынды оќушымен жўмыс кезінде жоєары нјтижелерге жетуге ўмтылуы;

– ґзініѕ сабаќ беретін пјнін мемлекеттік стандарт деѕгейінен жоєары деѕгейде білуі;

– ќызмет нысанын, яєни бірыѕєай педагогикалыќ їрдісті білуі;

– оќушы дарындылыєын моделін білуі;

– жеке тўлєа теориясын, оны ќалыптастырудыѕ јдіс-тјсілін білуі;

– дарынды оќушыны аныќтаудыѕ психодиагностикалыќ јдіс-тјсілін білуі;

– ќазіргі заманєа сай оќытудыѕ жаѕа технологияларын білуі;

– дарынды оќушыны оќыту, тјрбиелеу їрдісінде їлгерімге єана кґѕіл бґлмей, оныѕ басќа кґрсеткіштерімен байланысына да кґѕіл бґлуі;

– дарынды оќушына аныќтау јдістерімен жўмыс жасай алуы;

– дарынды оќушыларды оќытуєа арналєан тереѕдетілген баєдарлма ќўрастырып, сонымен тўраќты жўмыс жасай білуі;

– оќушы дарындылыєын дамытуєа ќажетті зерттеу жўмыстарын жїргізе алуы;

– дарынды оќушыны зерттеуге психодиагностикалыќ кїнделік жїргізуі;

– оќушылармен ќарым-ќатынасын психологиялыќ тўрєыдан сауатты орната білуі;

– дарынды оќушыныѕ єылыми-ізденіс жўмыстарымен айналысуына жетекшілік етуі;

Оќушыныѕ дарындылыєын аныќтауда тґмендегідей јдіс-тјсілдерді ќолданамыз:

– баланыѕ отбасы жаєдайын зерттеу;

– шыєармашылыќ ќабілетін аныќтау;

– саулнамалар, психодиагностикалыќ тренингтерді ґткізу;

– ата-анасымен јѕгімелесу;

– пјндік олимпиадаларєа, єылыми жоба жарыстарына, пікір сайыс ойындарына ќатыстыру;

Осы айтылєан тўжырымдарды ќорыта келе, дарынды балалардыѕ ќабылетін дамытудыѕ келесі жолдарын іріктеп алуєа болады:

1. Сабаќтар, ОЌЄ-ныѕ жўмысы;

2. Пјндік їйірмелер;

3. Тіл мерекесі;

4. Абай оќулары;

5. Олимпиадалар;

6. Интеллектуалдыќ ойындар, дебат (пікір сайыс) клубы;

7. Єылыми-практикалыќ конференция (ізденімпаздыќ жўмыс, зерттеу жўмысы, рефераттар ќорєау, жоба ќорєау);

8. Оќушылардыѕ білім деѕгейлерін арттыру (мўражайєа бару, белгілі адамдармен кездесу);

9. Шеберлер байќауы (аќындар айтысы, шешендер сайысы, би їйірмесі, шебер ќолдар їйірмесі);

10. Оќушылардыѕ аудандыќ, облыстыќ, республикалыќ шыєармалар, жобалар байќауларына ќатысу.