Адам баласы ју бастан ґз ўрпаєын ґмiрге, еѕбекке икемдеп, тјрбиелеп келгенi кґпке аян. Бїгiнгi ќалыптасќан белгiлi єылыми-теориялыќ заѕдары бар педагогика єылымы ґмiрге келгенше де адамзат тјрбие iсiмен айналысып баќты. Оныѕ ќаєазєа жазылып тїспеген, бiраќ халыќ жадында мјѕгi саќталып, ўрпаќтан-ўрпаќќа єасырлар бойы ауызша наќыл-аќыл, ґсиет-ґнеге, ќаєида болып тарап келген бiлiм-бiлiк, тјлiм-тјрбие беру таєлымдары бар.

Егеменді еліміздіѕ ґсіп келе жатќан ўрпаєын ойлы да іскер, жігерлі де батыл, ґзіне-ґзі сенімді, интеллектуалдыќ деѕгейі биік, дїниетанымы дўрыс ќалыптасќан азамат етіп тјрбиелеуде мектептіѕ алатын орны айрыќша. Мектеп ќазіргі ќоєамныѕ дамуымен, јлеуметтік практикамен тыєыз байланысты. Мектеп ґмірі балаєа жаѕа јлемніѕ есігін ашып беріп, рухани дїниесініѕ ќалыптасуына негіз салады.

Тјрбиеніѕ сан салалы, кїрделі мјселе-леріне тереѕ бойлауєа бастайтын, кїнде-лікті тўрмыста кездесетін даєдылар арќылы баланыѕ жан дїниесіне јсер ететін білім мен тјрбиеніѕ алєашќы баспалдаєы – бастауыш мектеп. Бастауыш саты – білім, даєды, іскерліктіѕ ќалыптасуыныѕ бастамасы болып табылады. Келешекте жалпы білім алу мен кез келген арнаулы мамандыќтарєа талпынудыѕ іргетасы осы бастауышта ќаланбаќ. Сондыќтан, оныѕ сипаты мен мазмўны, оќытудыѕ јдістері мен формалары ќазіргі жаєдайда жан-жаќты талданып отыр. Ґйткені, баланыѕ жеке бас ќасиеттері, оныѕ адамгершілі-гініѕ, белсенділігініѕ ќалыптасуы мектеп-ке дейінгі тјрбие мен бастауыш сынып-тарда жїзеге аспаќ. Оќушыныѕ рухани кїш-ќуаты мен ерік-жігерініѕ, шыєарма-шылыќ ќабілетініѕ, жалпы мїмкіндікте-рініѕ ашылар кезі. Бастауыш мектептіѕ негізгі міндеті – жеке тўлєаны дамытып, оныѕ алєашќы ќалыптасуын ќамтамасыз ету, білімге деген сенімін ныєайту, іскерлігі мен дїниетанымын ќалыптас-тыру, оќуєа деген ќызыєушылыєын оятып, ынтасын арттыру болып табылады. Ендеше, осы міндеттерді жїзеге асыратын басты тўлєа – Ўстаз. Тек мыќты ўстаз єана осындай ауыр жїкті алып жїре алады.

Халќымыз јрќашан да ўстаз мјртебесін кґтеріп, аса жоєары ќастерлеп, баєалаєан. «Ўстаздыќ еткен жалыќпас, Їйретуден балаєа», «Адамныѕ адамшы-лыєы жаќсы ўстаздан болады» деп айтќан ўлы Абай. Ал чехтіѕ педагогы Я.А.Коменский: «Мўєалім мјѕгі нўрдыѕ ќызметшісі, ол барлыќ ой мен ќимыл јрекетіне аќылдыѕ дјнін сеуіп, нўр ќўятын тынымсыз жалын иесі» деп ўстаздар ќауымын жоєары баєалаєан.
Мектеп табалдырыєын аттаєан жас бала ертеѕгі ел тўтќасы десек, оларды парасатты, саналы азамат етіп тјрбиелеу – јрбір ўстаздыѕ борышы. Бїгінгі мўєалім кіші мектеп оќушыларына тек білім беріп ќана ќоймай, оларды халыќтыќ педагоги-каныѕ нјрлі ќайнарымен сусындату, јрбір оќушы бойында ўлттыќ мінез-ќўлыќ, адамгершілік, сыпайылыќ пен кішіпейіл-ділік ќасиеттерін ќалыптастыруєа, бала-ныѕ жан дїниесін рухани ќазыналармен байытуєа, ќазаќ халќыныѕ јдет-єўрпын, салт-дјстїрін меѕгертуге тиіс.

Алдыѕєы ќатарлы тјжірибені жетілдіре отырып, оќу їрдісіне жаѕа јдіс-тјсілдерді, оќытудыѕ жаѕа технология-ларын енгізіп, оќушылардыѕ жалпы дамуын ќамтамасыз етуі керек. Бала жаны жаѕалыќќа ќўмар, білмегенін білгісі келіп, белгісіз нјрсені ашуєа тырысатын болєан-дыќтан, бастауыш сынып мўєалімі олардыѕ осы талпынысын дамытуєа кґѕіл бґлуі тиіс. Оќушылардыѕ сїйіспеншілігін арттыру маќсатында сабаќ барысында тиімді јдіс-тјсілдерді енгізіп, оны ўйым-дастыру формасын тїрлендіріп отыру – мўєалімніѕ басты міндеті екені белгілі. Мўндай жаєдайда мўєалімніѕ шеберлігі, ўйымдастырушылыќ ќабілеті їлкен рґл атќарады.

Кіші мектеп оќушылары їшін мўєалім олар еліктейтін, їлгі ететін абыройлы жан. Олар ўстазыныѕ бїкіл іс-ќимылына, жї-ріс-тўрысына, сґйлеу мјнеріне, адаммен ќарым-ќатынасына еліктейді. Сондыќтан да, жауапкершілігі мол, адал да мейірімді, јділ де парасатты, рухани дїниесі бай педагогтар єана балаєа білім мен тјрбие беріп, оныѕ жан дїниесіне јсер ете алады.

Мўєалімніѕ јрбір сабаќќа дайындыєы кїрделі де жауапты жўмыс. Оќу материалыныѕ мазмўнын ойластыру дайындыќтыѕ алєашќы бґлігі болып табылады. Мўєалім баєдарламаныѕ ґткен, алдаєы жјне одан кейінгі сабаќтарєа ќатысты бґлігін, олардыѕ арасындаєы байланыс пен дјйектілікті орнату їшін талдау керек. Осы сабаќта алдына ќойып отырєан наќты педагогикалыќ міндеттер мен маќсаттарды жаќсылап ойластыру – сабаќќа дайындыќтыѕ ґте маѕызды бґлігі болып табылады. Содан кейін оќулыќтаєы (немесе бірнеше) оќу материалыныѕ жазылуын – ќандай тезистер мен негіздемелер берілгенін, материалдыѕ оќушыларєа тїсінікті болуын, мысалдардыѕ таќырыпќа сай болуын, таќырыптардыѕ жїйелілігін мўќият оќып-їйрену ќажет. Сўраќтар мен тапсырмалардыѕ оќушыларєа тїсініктілігін, олардыѕ орындалу жїйелілігін, маѕызын талдау ќажет. Еске тїсерлік сўраќтарды танымдыќ сўраќтармен, їйреншікті тапсырмаларды ізденісті ќажет ететін, келелі тапсырмаларєа алмастыру ќажет. Жеке жјне ўжымдыќ ойлану ќызметін ўйымдастыруєа ыќпал ететін іскер ойынныѕ элементтерін (немесе толыєымен сценарийін), ґндірістік жаєдайлардан мысал келтіре отырып, сїйеніш білімніѕ белсенділігін арттыратын сўраќтарды ерекше ойланып, дайындауы ќажет. Мўєалім сабаќ їстінде оќушылардыѕ дїниетанымыныѕ, білімге ќўштарлыєыныѕ, ќисынды ойлауларыныѕ азаматтыќ тўрєыдан ќалыптасуы – тјрбиелеуге ґте кґп кґѕіл бґлуі ќажет.

Оќу материалдарын талдау ќорытындысында туындайтын сабаќтыѕ маќсаттары, мўєалімге оќу јдісін, мўєалім мен оќушыныѕ іс-јрекетініѕ тїрін оќыту јдістері, олардыѕ еѕ ќолайлы тїрін таѕдау «Арнаулы орта білім» журналыныѕ 1990 ж. №4 санында жарияланєан педагогикалыќ єылымдар кандидаты П.Б.Олейниктіѕ маќаласында кеѕінен ќамтылєан.

Сабаќќа дайындыќ негізгі оќулыќпен танысып ќоюмен шектелмеуі тиіс. Мўєалім материалды білуі, кеѕінен, тереѕінен тїсінуі ќажет. Бўл оєан сабаќты басќаруєа, материалды оќулыќтаєыдан басќаша тїсіндіруге, оќушылардыѕ танымдыќ жјне аќыл ќабілеттерін белсендетіп, ґз беттерімен шыєармашылыќ жўмыс істеуге їйретуге, тапсырманы ілгерілеу јдісімен беруге мїмкіндік береді. Ал бўл ґз кезегінде сабаќта ќолданылєан јдістемелердіѕ нјтижелілігі туралы тўжырымдауєа мїмкіндік береді.
Мўєалімніѕ шеберлігі, біріншіден, сабаќќа дайындыєы мен жаѕашыл јріптестерініѕ тјжірибесін пайдалана алуымен тікелей байланысты. Ол їнемі жјне маќсатты тїрде ґз білімін, ґз тјжірибесін жўмыстыѕ жаѕа тјсілдерімен толыќтырып отыруы керек.
Кґбіне сабаќты талдау алєа ќойылєан маќсаттардыѕ дўрыстыєын, оќушыларды ќорыту жјне тјрбиелеу тјсілдерініѕ тиімділігін, олардыѕ кеѕестік дидактика кґзќарасына, мазмўны мен маќсаттарына, оќушылардыѕ жас ерекшеліктеріне сай болуын баєалаудан басталады. Сосын идеялыќ жјне оќытылатын пјнніѕ єылыми-теориялыќ (немесе материалдыќ) деѕгейі, пјнаралыќ байланыстардыѕ ќолданылуы, єылыми-техникалыќ ґрлеудіѕ заманєа сай деѕгейін ашып кґрсету, ґмірмен байланысы ќаралады. Содан соѕ сабаќ ќўрылымы, оныѕ ўйымдастырылуы, уаќыттыѕ ўтымды ќолданылуы ќаралады. Мўєалім јр тїрлі білім кґздерін (оќулыќ, їкімет, єылыми ќўжаттар, саяси-ќоєамдыќ, техникалыќ, аныќтамалыќ јдебиет, тізбелер, їлгілер, кестелер, оќытудыѕ техникалыќ ќўралдары т.б.) ќолдана отырып, ґтілген материалдыѕ тереѕ де мыќты ўєынылуына ќол жеткізуі керек, оќушылардыѕ ой-санасын оятып, ынталандырып, оларды ґз беттерімен жўмыс істеуге їйретуіне ерекше кґѕіл бґлу ќажет. Сабаќта ќолданылєан оќу-кґрнекі, есептеу ќўралдарыныѕ тек кґрсетуге пайдаланылєанын немесе оќушылардыѕ ґз беттерімен жаѕа тўжырымєа келіп, білімді алу кґзі болєандыєын талќылау да маѕызды болып табылады.

Бiлiм беру жїйесi ќоєамныѕ јлеуметтiк-экономикалыќ дамуында жетекшi роль атќарады, сондай-аќ, оны јрi ќарай айќындай тїседi. Ал бiлiмнiѕ ќалыптасып, дамуыныѕ жалпы шарттары философияныѕ негiзгi мјселесi – рухтыѕ материяєа, сананыѕ болмысќа ќатынасы тўрєысынан зерттелетiн iлiм — таным теориясы деп аталады. Таным теориясыныѕ басќа єылыми теориялардан тїбiрлi айырмашылыєы – ол бiлiмнiѕ ќалыптасуы мен негiзделуiнiѕ жалпы ўстанымдарын, объективтiк ќатынастарды ќалыптастырады.

Танымдыќ јрекет – шјкiрттiѕ бiлiмге деген ґте белсендi аќыл-ой јрекетi. Ол танымдыќ ќажеттiлiктен, маќсаттан, таным ќисындарынан жјне јрекеттiѕ негiзiнде оќушыларда танымдыќ белсендiлiктерiнен iзденiмпаздыќ ќалыптасады. Танымдыќ iзденiпаздыќ ўєымы жјне оны ќалыптастыру проблемасын кґптеген педагогтар, психологтар мен јдiскерлер зерттеп, єылыми еѕбектер жазды. Бўл проблеманыѕ тїп тамыры сонау кґне замандардан бастау алады.

Ќазiргi таѕда јрбiр жеке тўлєаныѕ ќўндылыќ ќасиеттерiн дамытып, ќалыптастыруєа аса мјн берiлiп отырєаны белгiлi. Јсiресе ўрпаќтан – ўрпаќќа мирас болып келе жатќан салт – дјстїр, јдет – єўрыптар, тарихи – јдеби мўралар арќылы оќушылардыѕ жеке бас ќасиетiн дамыту мїмкiндiгiне барынша кґѕiл бґлiнгенiн єылыми – зерттеу еѕбектерден аѕєарамыз.

Кґп жылдыќ бастауыш сынып мўєалiмi ретiнде байќаєаным – бастауыш сынып оќушысыныѕ есте саќтау мен танымдыќ ќызыєушылыќ ќабiлетi  жаќсы болады. Егер баланыѕ ќызыєушылыєы жайында жїйелi мјлiмдемелер тїсiп отырса, баланыѕ даму їрдiсi шапшандайды. Бiз бўл  жерде Л.В. Занковтыѕ идеясын негiзге алдыќ. Ол баланыѕ ќоєамдыќ ґмiрдiѕ јртїрлi жаќтарымен еркiн араластыру керек, јртїрлi баланыѕ дамуы їшiн туындайтын шегiнiстерден ќашпауымыз керек, керiсiнше, баланыѕ дамуына ќандай дјрежеде ыќпал еткенiн айќындай отырып, жїргiзу ќажет деген ўсынысын зерттеуiмiзге  басшылыќќа алдыќ. Тарихи ескерткiш мўраларєа жїргiзiлген саяхат-сабаќтар мен экскурсиялар баланыѕ танымын ќалыптастыруда негiзгi орын алатынын практика барысында айќын байќадыќ.

Танымдыќ белсендiлiк кґп тїрлi тўлєалыќ ќатынастардыѕ ќалыптасуымен тыєыз байланысты.  танымдыќ јрекеттiѕ белгiлi бiр єылым саласымен  таѕдаулы ќатынасы, танымдыќ јрекетi, оларєа ќатысу жјне ќатыскшылармен танымдыќ ќарым – ќатынасы маѕызды келедi. Сонымен бiрге, адамныѕ барлыќ жоєарєы  таным процесстерiн ґзiнiѕ даму деѕгейiнен белсендiруде  танымдыќ белсендiлiк тўлєаныѕ шындыќты ќайта ќўру јрекетi нјтижесiнде ўдайы iзденiске жетелейдi.

Балалардыѕ жеке тўлєасында танымдыќ белсендiлiгiнiѕ дамуы бес-алты жас аралыєында ќарќынды келедi. Бўл јсiресе баланыѕ логикалыќ тапсырмаларды белсендi орындауы, жауап кiлтiн табуєа шираќ келуi, бiлуге деген ўмтылысы танымдыќ ойындар арќылы  оќу јрекетiнiѕ мiндеттерiн шешуде айќын кґрiнедi

Јрбір педагогикалыќ јсер, јрбір шешім, јрбір јрекет балалардыѕ даму барысында тексеріліп отыруы ќажет. Ал дамудыѕ бірќалыпты немесе оныѕ ќалыптасуы јрбір мўєалімге мјлім. Дамудыѕ артта ќалушылыєыныѕ басты себептері біріншіден, їйелмендегі рухани ќатынастыѕ жетіспеуі; екіншіден мўєалімдер мен ата – аналардыѕ зорлап оќыту нјтижесінде балалардыѕ оќыту материалдардыѕ мазмўнына тїсінбей жаттап оќуында; їшіншіден балалардыѕ дамушы ќабілеттерін еске алмай, мектептіѕ тек ќана оќыту процесініѕ їш компоненттеріне (білім, іскерлік, даєды ) сїйену таєы басќа. Осыныѕ салдарынан балалардыѕ кґпшілігініѕ даму процесі тоќтайды. Жаѕашыл мўєалімдердіѕ тўжырымдамалары бойынша еѕ алдымен баланыѕ дамуын бірінші орынєа ќою керек. Бўл оќушыныѕ білімді іздеп табуына, игеруіне мїмкіншілік жасайды, іскерлікті, даєдыны меѕгереді.

Сонымен, баланы јр жаќты дамыту їшін бјрінен бўрын ќўлыќ, рухани аќыл – ой, дене тјрбиесі бірінші кезекте болуы ќажет. Кейбіреулер ынтымаќтастыќ педагогиканыѕ осы заман педагогикасынан айырмашылыєы бар ма деп сўраќ ќояды. Бўл сўраќќа маєыналы жауап беру ќиыныраќ секілді. Біраќ екеуіне аныќтама берсек артыќ болмайды.
Осы заман педагогикасы – бўл тўлєаныѕ жеке ўжымныѕ тјрбие жјне ґзін ґзі тјрбиелеу процестерініѕ диалектикасы туралы єылым. Ынтымаќтастыќ педагогика – бўл тјрбие мен ґзін ґзі тјрбиелеудіѕ, мўєалім мен балалардыѕ шыєармашылыќ еѕбегініѕ диалектикалыќ бірлігі емес пе? Мектепке, жоєары оќу орнына жаѕа кадрларды дайындауда ќоєамныѕ јлеуметтік тапсырмасын орындау їшін ынтымаќтастыќ педагогика керек. Бўл педагогика жас мўєалімніѕ єылыми педагогикалыќ теория мен озат педагогикалыќ тјжірибеніѕ нјтижесімен ќарулануына мїмкіндік береді. Сонымен бірге, ізгілендіру, гуманитарландыру жаєдайында тўтас педагогикалыќ процесте жаѕа иедяларды пайдаланудыѕ жолдарын ќарастырады.

Тјрбие баєыттылыєыныѕ дербес идеясы мўєалімніѕ балаєа ерекше кґѕіл аударуын ќажет етеді. Ол педагогикалыќ жўмыстыѕ еѕ жоєары маќсаты. Сондыќтан баланы зор ўќыптылыќпен зерттеген жґн. Барлыќ тјрбие жўмысыныѕ барысында еске алатын басты тўлєа – бала екендігін ўмытпауымыз ќажет.

Пайдаланєан јдебиеттер:

1.      Тўрєанбаева Б. Шыєармашылыќ ќабілеттер жјне дамыта оќыту. Алматы

2.      Кґкшеева З., Бердібаева Д. Мўєалімдердіѕ кјсіби ќўзіреттілігін ќалыптастыру // Ќазаќстан мектебі, 2010, № 10

3.      Сарманов Е., Сапаров С. Сабаќта жаѕа технологияны ќолдану. Шымкент, 2006