Қазақ тілі: Пікір алмасу: «Мемлекеттік тілдің бүгінгі жағдайы»
Пікір алмасу: «Мемлекеттік тілдіњ б‰гінгі жаѓдайы» (ХІ сынып)
¦лттыњ жоѓалуына да, саќталуына да себеп болатын нєрсеніњ ењ ќуаттысы – тіл
Ахмет БАЙТ¦РСЫНОВ
Маќсаты: Пікірталас мєдениетін дамыту; шешендікке баулу; білім алуѓа деген ќызыѓушылыѓын арттыру;
1. Білімділік – Пікірталас м єдениетін дамыту; шешендікке баулу; білім алуѓа деген ќызыѓушылыѓын арттыру;
2. Дамытушылыќ – ойлау ќабілеті мен тілін дамыту, µз кµзќарастарын ашыќ та, ж‰йелі жеткізе білуге, µз пікірін ќорѓай білуге даѓдыландыру; оќушы белсенділігін арттыру;
3. Тєрбиелік – єдептілік пен адамгершілікке, басќалардыњ кµзќарасын ќ±рметтей білуге, сµз мєдениетіне тєрбиелеу.
Сабаќтыњ т‰рі: дискуссия сабаќ (пікірталас сабаѓы)
Сабаќтыњ єдісі: пікір алмасу, салыстыру, талдау, жинаќтау, ой ќорыту.
Сабаќтыњ кµрнекілігі: слайд-презентация
Сабаќтыњ барысы:
I.¦йымдастыру кезењі.
М±ѓалім: Оќушылар, б‰гін «Мемлекеттік тілдіњ жаѓдайы» бойынша пікірталас сабаѓын µткізгелі отырмын. Сабаѓымызда т‰рлі пікірлер мен кµзќарастарды сарапќа саламыз. Тілімніњ жаѓдайы ќандай дењгейде?» деген мєселе тµњірегінде ой бµлісеміз. Біздер, жастарымызды, µз ±лтын, тілін, жерін, дінін с‰йген т±лѓа ретінде ќалыптастыруѓа к‰ш саламыз. Олай болса, б‰гінгі сабаѓымызды – осы жолда істелетін т±ѓырлы ќадамдарымыздыњ бірі деп есептейміз. ¤йткені бєріміздіњ маќсат-м‰ддеміз бір: біз ±лтжанды азаматпыз. Сонымен, пікірталас сабаѓымызды бастайыќ, бір-бірімізді м±ќият тыњдап, ой т‰йелік, бір келелі т±жырымдарѓа тоќталайыќ. Сµз – сіздерде, ќ±рметті оќушылар!
II.Оќушылардыњ сµз сайысы.
♦ Райымбаева Мархабат: Ана тілі – халыќтыњ µткен тарихын танытатын жєне ±лтты мєњгілік біріктіретін ењ сенімді ќ±рал. Егер жер бетіндегі адамдар µз тілінен айырылып, бір-бірімен сµйлесуден ќалатын болса, ќандай ќиын заман орнар еді десењізші? Тілінен айырылѓан халыќ ел болудан ќалады. ¦лтым жойылды дей беріњіз. Олай болса, ќазаќ тілініњ мемлекеттік тіл ретінде ќалыптасуы сµз ж‰зінде емес, іс ж‰зінде орындалуы тиіс. Біздіњ тіліміз – µте бай, єрі кµркем тілдердіњ бірі, оѓан ешкімніњ дауы жоќ жєне болѓан да емес. Ќазіргі кемеліне келген ќазаќ тілі – кез келген басќа елдіњ µзіне мойындатады, µйткені бідзер єлем єдебиетініњ классиктері – Пушкин, Лермонтов, Шекспир, Шиллер таѓы да басќа классиктердіњ шыѓармаларын µз тілімізде еркін оќып, т‰сіне аламыз. Себебі біздіњ мамандарымыздыњ аударма саласындањы м‰мкіндіктері барлыќ елді моыйндатып ж‰ри десек артыќ айтпаспыз.
Еліміздіњ т±њѓыш президенті Н.Є.Назарбаев ќай уаќытта да Ќазаќстанда т±ратын µзге ±лт µкілдерін, ќазаќ тілінде сµйлеуге жєне оны ќ±рметтеуге шаќырады. Б±л – µте д±рыс саясат. Мен ‰шін ќазаќ тілі – ±лы аќын Абайдыі тілі, Аќан серініњ єні мен Ќ±рманѓазыныњ к‰йі болып табылады. ¤йткені, ана тіліміз –ќазаќтіњ ±лттыќ табиѓатымен, жан д‰ниесімен, µнерімен де тызыз байланыста дамып келе жатыр.
Мен туѓан халќымныњ б‰кіл ќадір-ќасиетін тілімізден танимын. Сондыќтан, мен де, жалпы ќазаќ атаулыныњ баршасы да, туѓан тілімніњ µркендеуі ‰шін µз ‰лестерін ќосулары керек деп ойлаймын.
♦ Жањабаева Аќмарал: «Тіл туралы» зањныњ ќабылданѓанына да біраз жылдыњ ж‰зі µтті. Б±л баѓытта біраз игілікті істер жасалып жатќаны – кµњілге медеу. Дегенмен, тілімніњ тµрге шыѓа алмай, т±ѓырына ќона алмай жатќаны да ащы шындыќ. Б±ѓан єрине, «орыстілділер» кінєлі. ¤йткені, билік басында отырѓан аѓаларымыз, лауазымды ќызметтегілер ана тілінде ойлап, ана тілінде сµйлеу ќасиетінен м‰лдем айырылды деуге болады. Б±ндай шенеуніктер – «тіліміздіњ тµрге шыѓуынан» ќорќады.
♦Айлодирова Г‰лн‰р: «Тіл. ¦лт. Тєуелсіздік» атаулары – біз ‰шін ќасиетті ±ѓымдар. Біз б±л ±ѓымдарды бір-бірінен айыруѓа тиісті емеспіз. ¤йткені, тєуелсіздігіміздіњ мєні ќандай болса, тіліміздіњ µсіп-µркендеуі де соншалыќты мањызды. Биылѓы жылы ќабылданѓан «Ел бірлігі» доктринасында ќазаќ тілініњ мемлекеттік тіл ретінде ќолданыс аясын кењейту, оны мењгеру – єркімніњ парызы мен міндеті болып саналатыны аталып кµрсетілген. Мамыр айында осы доктринаны іске асыру маќсатында ‰лкен жоспар ќабылданды. Б±л жоспардыњ ж‰зеге асуы – тікелей ‡кімет басшысыныњ назарында.
2011-2020 жылдарѓа арналѓан баѓдарлама жобасы жасалып жатыр. Баѓдарлама тілімізді дамудыњ жања сатысына кµтеріп, биік белестерге жетелейді дегеѓ сенімдемін.К‰мєнім де жоќ емес.
♦ Аманѓали Н±рс±лтан: Ќазаќстанда т±ратын µзге ±лт µкілдері де балаларын ќазаќ балабаќшалары мен ќазаќ мектептеріне бере бастады. Меніњше, олар µз перзенттерініњ болашаѓын ќазаќ тілімен байланыстырѓанда ѓана жарќын болатындыѓын т‰сінеді. Ал мен б±ндай ќ±былыстарды – ќанша жылдан бері ќайталанып келе жатќан «ќажеттілік» ±ѓымыныњ біртіндеп болса да, санаѓа сіње бастауыныњ кµрінісі дер едім. Ендеше, биыл аяќталатын «Тілдерді колдану мен дамытудыњ» 2001-2010 жылдарѓа арналѓан мемлекеттік баѓдарламасы жеміс бермеді деп айтуѓа болмайды.
♦ Блкенова Мµлдір: Мен Н±рс±лтанныњ пікіріне толыќтай ќосыламын, Дегенмен де жетістіктерді айтќан тіліміз, кемшіліктерге келгенде де іркіліп ќалмайды. Тіліміздіњ т±тылып, ісіміздіњ ±тылып жатќан т±стары да жоќ емес. Б±л ойымды єсіресе, к‰нделікті µміріміздегі, т±рмыстаѓы аударма жайына ќатысты айтар едім. Елді мекендердегі, кµшелердегі ќарапайым ќазаќ жєне орыс тіліндегі аудармаларды салыстырып ќарасаќ, ќазаќ тілі мєтіндердегі ќателіктерден кµз с‰рінеді. Біздіњ міндетіміз осындай ќателіктерді болдырмау дер едім.
♦ Ќадыров Маќсат: Ќазір тіл мєселесіне келгенде, ‰ндемей ќалуѓа болмайтын кезењ. «Таѓдыр салды, мен кµндім» деп отыруѓа болмайды. Єр ќазаќ µз µмірі, µз тілі ‰шін к‰ресуі керек. Ана тіліміздіњ ахуалы – ќазак тілініњ мемлекеттік тіл екендігін толыќ мойындаѓанда ѓана шешіледі. Билік басындаѓылар ќазаќ мемлекетініњ ділін ќалыптастыруы керек. Олай болмаѓан жаѓдайда, ќазаќ тілін ±лыќтамай µткен єрбір к‰н – тіліміздіњ д±шпандарына дем береді, рухын µсіреді. Ќазаќ халќыныњ келешегіне балта шабылады.
Тіл – халыќтыњ жаны, сєні, маќтанышы. Єйтсе де б‰гінгі сµз ќолданысымыз, тіл мєдениеті жоѓары дењгейде т±р деуге болмайды. Шала ќазаќтардыњ саны азаймай т±р. Т‰рі – ќазаќ, жаны – орыс азаматтар тіліміздіњ бедерін кетірді, ш±райын жоѓалтты. Біреулер ќай тілді тањдасаќ та, сµйлеу еркі де µзімізде деп ойлауы м‰мкін, ондай жандарѓа айтар едім: «мемлекеттік тілде сµйлеу – єрбір азаматтыњ парызы. Ал єр адамныњ µз парызын орындауы – ел алдында да, Алла алдындаѓы да борышы.
♦ Сейітќазы: Елбасыныњ мемлекеттік тілді тµрге шыѓарудыњ µзекті мєселелерін жан-жаќты ашып, міндеттерді ќадап кµрсеткенін білеміз. Сол аталѓан сегіз міндеттіњ 6-ында былай делінген:
«… Білім, денсаулыќ, сауда жєне жєне халыќќа єлеуметтік ќызмет кµрсету саласы мамандарыныњ ќазаќ тілін жетік мењгеруіне ±мтылуы керек». Аќтµбе облысында осы ќажеттіліктерді шын ниетімен ±ѓынѓандар саныныњ жылдан-жылѓа кµбеюі ќуанышты. Облыс єкімі Е.Саѓындыќовтыњ ќаулысымен 2006 жылдыњ басынан бастап іс-ќаѓаздарын мемлекеттік тілге кµшірілді.
ІІІ. Ќорытынды.
М±ѓалім: «Тіл – ±лттыњ жаны» деген ±лаѓатты сµзді айтќан Алаш ќайраткері, ±лт аќыны Маѓжан Ж±мабаевтыњ жан ж‰регін жарып шыќќан наќыл сµзі б‰гінгі к‰ні де µз мєнін жойѓан жоќ. Шындыѓында да, тіл болмаса — ±лт та жоќ. М±ны ењкейген кєріден, ењбектеген балаѓа дейін жаќсы біледі.
Туѓан еліміздіњ µз т±ѓырында ныќ бекіп т±руы ‰шін де, л‰піл ќаќќан ж‰регіњ «ќазаќ» болып соѓуы ‰шін де ана тілімізді жанымызѓа серік ету лєзім. Осы бір ќасиетті екі ±ѓым єрбір ќазаќ азаматыныњ ќос ќанатына айналса екен, сонда ѓана рухымыз тµмендеп, тауымыз шаѓылмасы айна ќатесіз акиќат!
Т¦ЃЫРЛЫ ТУЃАН ЖЕРІН АРДАЌТАМАЙТЫН, ТУЃАН ТІЛДІЊ ЌАСИЕТІН САЛМАЌТАМАЙТЫН АДАМДЫ ¤З ЕЛІНІЊ ПАТРИОТЫ ДЕУ ЌИЫН. ПІКІРСАЙЫСТЫЊ ЌОРЫТЫНДЫСЫ – ОСЫ!
Аќтµбе ќаласы