Тіл саясатына нақты қандай реформа керек?

Бижомарт Қапалбек
Мемлекеттік тілді дамыту институтының
атқарушы директоры,
филология ғылымдарының кандидаты

Қазақ тілін реформалау керек деген ұсыныс айтылып қалды, жоғарғы жақтан, осы туралы ойыңызды білсек.

Реформа! Бұл белгілі бір нысанның қызмет ету, жұмсалу механизміне нормалық талаптар қою арқылы елеулі өзгерістер жасау дегенді білдіреді.

Тілдің, қазақ тілінің ішкі жүйесі әбден жетілген, сараланған, салаланған. Оның ішінде өзінің қатаң бұлжымас заңдары бар. Қазақ тілінің ережелері де орныққан. Тек тілдің өзінің қоғамдағы қызметін арттыру үшін, тілдің өзінің жұмсалу өрісін кеңейту үшін, мемлекеттік тіл ретінде өзіне тиесілі кеңістікте еркін тыныстауы үшін тілдің ішіне емес, тілдің қоғамдағы қызметін реттейтін тіл саясатына реформа жасау керек дегеніміз дұрыс болар.

Сондықтан да шығар тіл саласы бойынша соңғы қабылданған мемлекеттік бағдарлама «Қазақстан Республикасындағы тіл саясатын іске асырудың 2020-2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы» деп аталады. Бұған дейінгі мемлекеттік бағдарламалардың атауы «тілдерді дамыту мен қолдану» деп келетін. Ал енді Үкімет бекіткен осы соңғы мемлекеттік бағдарламаның атына затының сай келуі басқа мәселе.

Нақты қандай реформа керек, сонда тіл саясатына?

Бұл − өте ауқымды мәселе. Тіл саясатының сүйенетін үш негізі бар: құқықтық талаптардың болуы, қоғамға қазақ тілі мемлекеттік тіл дегенді мойындату, насихат; үшінші, мемлекеттік тілге қатысты шараларды қаржылық қолдау. Бізде мұның бәрі бар. Бірақ жеткіліксіз және жүйесіз. Біздің тілге қатысты заңдық талаптарымыз ескірген. Тілге қатысты заңдар демографиялық жағдай басқаша болып тұрғанда, жергілікті ұлттың сандық үлесі аздау кезде, осыдан бірнеше жыл бұрын қабылданған.

Қазақ тілі мен орыс тілі тең қолданылады деп келдік. Тілдің қарым-қатынас құралы ретінде қолданылатын орны – қоғам біреу, яғни тілдік орта, кеңістік біреу ғана. Тең ешнәрсені көріп тұрған жоқпыз, орыс тілі қазақ тілінің қанатын жайғызбай, тұсап отырғаны ащы да болса шындық. Орыс тілі қалай болғанда да басым. Ол өзінің осы басым позициясын өзінен-өзі бермейтінін соңғы отыз жыл дәлелдеді. Яғни бұл ретте саяси нақты шешім қажет. Енді тек мемлекеттік тілді ғана дамытатын заң керек.

Екінші осы салаға жауапты ресми ұйымдар арасында, мәселен, тіл саласындағы орталық уәкілетті орган – Тіл саясаты комитеті мен өңірлердегі тіл басқармалары арасында вертикаль жоқ. Әрқайсысы өз алдына әрекет жасауда. Әр өңірдің жасап жатқан жұмысы әртүрлі. Бір мақсатқа жұмылдырылған жүйелі әрі нәтижелі іс-қимыл жоқ. Олар жыл басында бірігіп, ақылдасып, алдағы жоспарларын үйлестіріп алса, құба құп болар еді.

Үшіншісі қоғамда мемлекеттік тілдің насихаты жеткіліксіз. Біз мемлекеттік тіл – қазақ тілі деп жарияладық. Біздің мемлекеттік тіл туралы бар насихатымыз, бүкіл идеологиямыз осы жариялауымызбен ғана шектелді. Тілге қатысты шаралар ұсақ-түйек, түк көрінбейді. Бізде орыс тілді және қазақ тілді медиа бары белгілі. Олардың мемлекеттік тілді насихаттауға қатысты көзқарастары әртүрлі. Осындай-осындай тілдің қоғамдағы қызметін кеңейтуге бағытталған шараларды үйлестіру керек. Мұның бәрін тек тіл саясаты ғана реттейді. Жалпақшешейлікті қою керек. Мәселен, біз бәріміз 15 республикалық кеңес одағының ішінен шықтық, бірақ басқа елдердегі тіл саясаты біздікінен озықтау.

Шенділер, бізде тіл саясаты өте керемет жүргізіліп келеді, мынанша қазақ мектебі ашылды деген сияқты құрғақ есептер беріп жатады. Мұның бәрі тиімді тіл саясатының емес, табиғи демографиялық өсімнің арқасында қол жетіп жатқан көрсеткіштер.

Ал шетелден келген әлеуметтік лингвистика маманы Қазақстандағы тілдік ахуал Татарстандағымен бірдей деген қорытынды жасайды. Салыстырыңыз, біз ана Балтық, Кавказ елдері сияқты, мына Өзбекстан сияқты тәуелсіз елміз. Ал Татарстан бір мемлекеттің құрамындағы ел. Екеуінің тілдік жағдайы бірдей болғаны дұрыс па?

Тілге қатысты заңдарды қай жағынан күшейту керек деп ойлайсыз?

Мәселен, мемлекеттік қызметке мемлекеттік тілді білмейтін азаматтарды алмау, мектепте он жыл оқытылатын пән ретінде қазақ тілінен деңгей анықтайтын емтихан алу, азаматтық алу кезінде де мемлекеттік тілді белгілі бір деңгейде білу деген талаптарды заңмен бекітіп қою сияқты талаптар барлық мемлекеттерде бар, жаңалық емес. Адам өзі тұратын елдің ғұрпын сақтап, мәдениетін түйсініп, өнерін сүйіп, әдебиетіне бойлауы керек. Сол елдің азаматы болғаннан соң мұның бәрін белгілі бір деңгейде білу міндет. Ал оның бәрі тілде сақталған. Тіл − жаңағы айтқандардың бәрінен үлкен. Тіл − сол мәдениет пен өнердің де, ғұрып пен тарихтың да сақталатын орны, жеткізетін құралы.

Бізде әлі орыс мектептері бар. Кеше ғана бізбен бірге тәуелсіздік алған басқа елдерде орыс мектептерін мемлекет қаржыландырмайды. Бізде әлгі мектептерде қазақ әдебиеті мен тілін бір пән етіп біріктіріп оқытады, міністірлік. Содан қазақ мектебі білетін әдебиетті орыс мектебіндегі болашақ Қазақстан азаматтары білмей немесе шала біліп шығады. Әдебиет тәрбиенің, рухани құндылықтардың көзі десек, ертең қоғамға екі түрлі көзқарастағы адам шығатыны түсінікті емес пе? Бұрын кеңес кезінде бар оқулық Мәскеуден келетін. Орыс тілі мен әдебиет бөлек-бөлек пән болатын. Содан СССР-дің бар баласы Пушкинді жатқа оқитын. Ал біз өз елімізде отырып, өз мектебімізде ұлттық құндылығымызды сіңіре алмай отырмыз. Мектептегі тәрбие − бұл жеке әңгіме. Он бір жылда алдымызға келген баланың бойына ұлттық құндылықтарымызды сіңіруге шамамыз жетпесе, онда ол мектептегі білім мүлдем жарамсыз деген сөз. Тәуелсіз елдің тұғырлы мектебінен батыстың желіне де, шығыстың лебіне де көзсіз домалай беретін тамырсыз қаңбақ шығару еш ақылға сыймайды. Мектеп баламыздың бойына құндылықты толтыра алмай, бос кеңістік қалдырған соң, қазіргі ақпараттар тасқыны заманында оны жетектейтін өзгенің көші табылады.

Заңды күшейтсек болды, тілдің өрісі кеңейіп, тынысы ашылып кете бере ме?

Иә, алдымен заңды, бірнеше заңды күшейту керек. Мәселен, жоғарғы білім туралы заңды, айталық мемлекеттік тілді білу деңгейі орта мектеп деңгейіне сай болмағаны үшін білім алу куәлігін бермеу. Ал мемлекеттік қызмет туралы заңда мемлекеттік қызметке кіру үшін мемлекеттік тілдің тиісті деңгейін білу міндеттелсе. Мысалы, бізде қазір мемлекеттік қызметте қазақ тілінде жұмыс істей алмайтын, тек орыс тілінде жазып, орыс тілінде ғана сөйлейтін қызметкерлер жетіп артылады. Ал, қазақ тілін білетіндердің барлығы орыс тілін де жап-жақсы меңгергендер. Олар екі тілде де жұмыс істей алатындар. Міне солардың арқасында ғана мемлекеттік тіл мемлекеттік басқару ісіне қағаз жүзінде болса да аздап араласып отыр. Ал осы екі санаттағы қызметкерлердің жалақысы бірдей, кейде тіпті алдыңғылары көбінесе жоғарылау лауазымда отырғандықтан көбірек айлық алады. Бұл енді нағыз әлеуметтік әділетсіздік. Қосымша ешқандай қаржы бөлмей-ақ, мемлекеттік тілді білмейтін қызметкердің жалақысынан белгілі бір бөлігін қысқартып, білетін қызметкерге қосып берудің механизімін заңдастыру қажет. осылайша мемлекеттік тілді нашар білетін мамандарға қамшы көрсетіп, шөміштен қысу керек те, жақсы білетіндерге кәмпит беріп отырса, соның өзі көп мәселені шешер еді. Мемлекеттің қаржысына ұйымдастырылған тегін тіл оқыту курсына бармай жүргендердің біразы тіпті ақылы курс іздеп кетер еді.

Мемлекеттік тіл туралы заңды бұзу да заңмен қудалануы керек. Мәселен, мемлекеттік шекараны, мемлекеттік қауіпсіздікті бұзған адам жауапқа тартылады ғой. Сол сияқты мемлекеттік тілді бұзғандар да жазалануы тиіс, айыппұлмен. Бізде жарнама өндірісі негізінен орыс тілді азаматтардың қолында. Кейде көшедегі көрнекі жарнамалардан қате кетіп жатады. Оны өкілетті орган өкілі барып бірден алып тастай алмайды. Алдымен ескерту жасайды, түзеуге уақыт береді. Әлгі қате түзелгенше жарнама бәленбай ай тұра береді. Ал біз мемлекеттік тілді мемлекеттік елтаңба, мемлекеттік ту сияқты қасиетті дейміз де, туды теріс іліп қойса бірден қимылдаймыз да, мемлекеттік тілде қате жазса айлап тұра беруіне мүмкіндік беріп қоямыз.

Сөз басында сіз осы тіл саясатын жүзеге асыратын ресми ұйымдар арасында үйлесімділік жоқ деп қалдыңыз. Соны таратып айтып берсеңіз.

Үйлесімдік жоқ. Өңірлер өз білгенімен, орталық өз білгенімен жүріп келеді өмір бойы. Жарайды, өңірлердегі әкімдіктердің тілге бөлінген өз қаржысы бар делік. Бірақ бәрі кеңесіп, тіл комитетінде бас қосып, істелетін шараларын тізе қосып, ірілендіріп, үйлестіріп алып, сен ананы, мен мынаны істейін десе ғой! Әркім өз білгенін істейді. Мәселен, қазақ тілін өзге аудиторияға үйрету бойынша мың түрлі құрал шыққан шығар, осы уақытқа шейін әр өңірде. Нәтижесінде бізде қазақ мектебі қалай, қандай бағдарламамен оқу керек, орыс аудиториясына қандай әдістеме тиімді деген мәселе әлі орныққан жоқ. Қазтестте тілді білудің деңгейі анықталғанмен, оған сүйеніп жатқан ешкім жоқ. Мектеп жүйесі қазақ тілін шетелден көшіріп әкелген өз бағдарламасымен оқып жатса, өңірлерде әлі сол екі не үш деңгейлік жүйе қолданылады. Мемлекеттік тілді насихаттауға қатысты шаралар да бірізді емес. Республика бойынша тілге жауап беретін мекемелер бар ресурстарын бір бағытта, бір нысананы еңсеруге жұмсаса, істеліп жатқан шаруа бірден көрінер еді.

Қазіргі таңда оңтайландыруға байланысты өңірлердегі тілге қатысты мекемелер қысқартылып жатыр ғой…

Иә, мәселен, дардай Алматыда тілге жауап беретін басқарма жоқ, жабылған. Кейбір өңірлерде тіл басқармалары білім, ішкі саясат, мәдениет және тағы басқа басқармалармен біріктірілген. Қарап отырсаңыз, осы жердің өзінде де жүйесіздік орын алып отыр. Жарайды, шенеуніктерді қысқартайық дегенге келісейік. Бірақ әр облыста тілге жауапты басқарманы ойына келген құрылыммен қоса беруге бола ма? Алматы қаласында оны әкімнің аппаратына қосып қойған. «Босқа отыр, не бітіріп жатыр осылар, одан да біздің орысша әзірленген құжаттарды аударып отырса болды» деген шығар…

Ал тіл дегеніміз үлкен ұғым ғой. Ол мәдениет пен білімнен де үлкен. Әлгі екеуі тілдің ішінде ғана өмір сүре алады. Руханиятқа, қоғамдық дамуға қатысты мәдениет, ішкі саясат, жастар саясаты, дін деген басқармалардың бәрі өз қызметінде тілге сүйенеді, бәрі жиылып келіп тек тілден шығады. Рух та, мәдениет те, дәстүр де, дін де, тәрбие де, келісім де тілде, тілдің ішінде. Сондықтан тіл және мәдениет немесе тіл және қоғамдық келісім сияқты болып қысқарған басқармалардың атауында бірінші тіл тұруы керек. Яғни тілді біреудің артына емес, тілді қазық етіп, басқасын соның айналасына топтастыру керек.

Әңгімелескен:

Таубалдиев Мейрамбек Ерланұлы