Сыбаева Гулжан Сагатаева
Қызылорда облысы Жаңақорған аграрлы-техникалық колледжінің
өндірістік оқыту шебері Сыбаева Гулжан Сагатаева — Orley.KZ
Дуальды жүйемен оқытудың жетістігі
Дуалды білім беру процесі,ең алдымен жеке тұлғаға бағытталып, студенттің шығармашылық іскерлік сапаларын,жұмысқа бейімділігін рухани -адамгершілік мәдениетін және болашақ мамандардың сауаттылығын қалыптастырады. Дуалдық жүйе маман даярлауда өндіріс, білім алушының және мемлекеттің мүдделерін біріктіруге бағытталған кәсіптік білім берудің түрі. Бұл өндіріс орны үшін экономикалық жағынан тиімді. Маманды қайта даярлауға, жұмыс орнына бейімдеуге уақыт кетпейді. Білім алушы жастар үшін өмірдегі өз орнын ерте табуға мүмкіндік туады, жұмысқа ерте араласып,бейімделеді.
Қазіргі кезде, әлемде оқытудың дуальды жүйесі кәсіптік -техникалық кадрлар даярлаудың ең тиімді жолдарының бірі. Оның ерекшелігі сол кәсіптік оқыту үдерісінің басым бөлігі оқу орнында емес, кәсіпорындарда технологиялық, диплом алдындағы тәжірибелерден өтеді. Шаруашылықтың қай саласын да өздері таңдаған мамандықтарын кәсіби тұрғыдан жан-жақты игеріп, озық технология мен заманауи техника тілін меңгергендер ғана дамыта алады. Сондықтан еліміздегі өндіріске қажетті мамандар әзірлеу деңгейін көтеру міндетін әлеуметтік серіктестік, теория мен тәжірибенің үйлесімділігі мен ұштастыруға болады. Бұл үйлесімділік дуалды білім беру жүйесінде жан-жақты өрістей алады. Өңірлерде дуальдық жүйені енгізу бойынша жұмыстар кәсіпорындармен оқу жоспарларын, оқу процесінің кестесін қайта қараумен, кәсіптік білім беру орындарының материалдық-техникалық базасын жетілдірумен тығыз байланысты. Сонымен қатар, мамандықтар тізімін ұлғайтуға, оқытушылардың біліктілігін арттыруға ден қойылуда. Білім беру мекемелеріне тән сипат олардың академиялығы, жүзеге асырылатын оқыту бағдарламасының мемлекеттік жалпы міндетті білім стандарттарына (МЖБС) сәйкес келу қажеттілігі, бітірушілердің болашақтағы жұмыс орындарынан ара қашықтықта болуы және бірыңғайға келтірілуі болып табылады. Бүгінгі таңда білікті кадрларды даярлау жүйесін жетілдіру мақсатында МЖБС орнына білім берудің кәсіби стандарттары (БКС) әзірленуде және енгізілуде. Нақты өндіріс жағдайларына бейімделген, жұмыс орнында дағды мен білімді тікелей игеруге бағытталған, практикалық сағаттардың оқыту бағдарламасына барынша үйлесіммен біріктірілетін білікті мамандарды дайындау қазіргі кезде білім берудің дуалды жүйесі деген атпен белгілі. Бүгінгі күннің болмысы кәсіби білім жүйесі алдында еңбек нарығында бәсекеге қабілетті білікті мамандар даярлау, өз мамандықтарын жетік меңгерген, өз мамандығы бойынша тиімді жұмыс жасауға қабілетті, тұрақты кәсіби өсуге дайын, әлеуметтік және оңтайлы кадрларды даярлауды талап етеді. Осыған байланысты қойылған басты міндет – мемлекеттік құрылымдардың күшін біріктіру, жұмыс берушілер мен оқу орындарын кәсіпорындар мен өнеркәсіптерді білікті мамандармен қамтамасыз ету мәселесінде жұмылдыру болып табылады.
Дуалды оқыту жүйесі дегеніміз теорияны өндіріспен ұштастыра оқыту технологиясы. Ол алғаш Германияда пайда болып,негізі қаланды. Дуалды оқыту жүйесінің кәсіби мамандар даярлауда тиімділігі мен нәтижелілігі зор екендігі тәжірибеде дәлелденген.
Дуалды оқыту жүйесінің негізгі мақсаты–техникалық кәсіптік оқу орындарының жұмыс беруші жеке сектордағы өндіріс,шаруашылық мекемелерімен серіктестік ретінде бірлесе отырып,нарық заманында бәсекелестікке төтеп бере алатын, жаңа инновациялық-технологиялық бағдарламаларды меңгеруге дайын жұмысшы мамандар даярлау. Бүгінгі таңда еңбек нарығында жоғары білікті мамандар тапшылығы орын алуда.Қалыптасқан жағдайдың негізгі себепшісі – білім беру үрдісін ұйымдастыру және жүйедегі мәселелер,яғни жас маманның бойынан табылуға тиісті тәжірибелік дағды,білім мен тәжірибені талап ететін нақты өндірістік жағдайлардан теориялық білім берудің алшақтап кетуі.Осы жағдайда теория мен тәжірибенің арасындағы алшақтықты жою мәселесі туындайды.Кез-келген мекеме,яғни жұмыс беруші білікті маманды жұмысқа алуға мүдделі,себебі білікті маманның көп болуы – бұл жетістікке қол жеткізудің кепілі.Мұндай жағдайда жас мамандардың оқу үрдісінде алған білімдерін жүзеге асыру жоспарланатын кәсіпорын қызметінің ерекшелігін ескере отырып, қосымша оқу, тәжірбиеден
өту, қайта даярлау қажеттілігі туындайды. Оқу үрдісіне дуалды білім беру жүйесін сәтті енгізу келесі мәселелерді шешуге мүмкіншілік берді:
– оқу мекемесініңбеделініңартуы,оқушылар контингентінің жоғарылауы; оқушылардың қызығушылығы мен әлеуметтік серіктестердіңсұраныстарына қарай бағдарламалар,арнайыкурстарәзірлеу қажеттіліг; мамандықты тереңірек ойланып таңдауға, тапқырлық пен шығармашылыққа бейімдейтін біліктіліктің дамуы;
оқушының біліктілік пен еңбек дағдыларына, кәсіби білімге ие болып,еңбек нарығында сұранысдеңгейінің жоғарылуы;
– бітірушілердің жұмысқаорналасуыжәнеәлеуметтік бейімделуі;
– білімберу мекемелерініңкәсіпорындармен өзара әрекеттесу аясыныңкеңейуі;
– білімберу мекемелерініңбәсекегеқабілеттілігініңартуы.
ДуальдыоқытужүйесіжөніндеЕлбасыН.Назарбаетың «Мәңгілікел» болудымұратеткен «Қазақстан – 2050» Стратегиясы» саясимаңызызортарихиЖолдауындатаяудағы 2-3 жылдадуальдық, техникалықжәнекәсіптікбілімберудіңұлттықжүйесініңнегізінқалыптастырукеректігіжәнекелешектежастардыңтехникалықбілімалуынмемлекеттіккепілдендіругекөшудіқарастыруқажеттілігінақтыайтылыпөтті. Кәсіптікжәнетехникалықбілімберудідамыту, білімберудідүниежүзілікстандарттарғасәйкестендіруөтемаңыздымәселе, өйткені, ішкіеңбекнарығыжаңаақпараттықтехнологияларменқаруланғанкәсіптікжәнетехникалықбілімібарөзкадрларымызбенқамтамасызетудіталапетуде.
Инновациялықэкономиканықұрастырудыңқажеттішартыбілімберужүйесінмодернизациялауболыптабылады. Оныңбастыфакторы 2011-2020 жылдарғаарналғанкәсіптікжәнетехникалықбілімберудідамытудыңмемлекеттікбағдарламасыболыпесептеледі. Кәсіптікжәнетехникалықбілімберудіңзаманауиүлгісінқұрубағдарламасыныңжүйелікөзгешеліктеріннегізіқаланды. Еңбекнарығышарттарыныңөзгеруінескереотырыпбіліктімамандардайындаужүйесінқұрудағыәлеуметтіксеріктестіктердіңқұрылымынбелсендіпайдалануқажет. Кәсіптікбілімберусаласындаәлеуметтіксеріктестіктіңбайланысыарқылыстуденттердіңтаңдағанмамандықтуралытүсініктерінқалыптасады, оқупоцесіндеалғантеориялықбілімдерінтәжірибедепайдаланудағдыларынтереңдетеді, өндірістікжағдайдашешімқабылдау іскерлігіқалыптасады.
Оқуорнындарыменжұмысберушілердіңарасындағыкелісімшарттардыңқұрамы:
- өндірістіктәжірибеденөту;
- оқуорындағыматериалдық-техникалықбазаныбекіту;
- түлектердіжұмыспенқамту.
Дуальдықжүйебойыншаоқытустуденттердіңкәсібибіліктермендағдыларды, іскерліктердітікелейжұмысорнындамеңгеріп, жан-жақтыкәсібидамуынамүмкіндікберіп, түрліжүйелердің – білім, ғылым, өндірістің – өзарабайланысын, өзараәсерін, өзаракірігуінқамтамасызетуарқылыкәсіптікбілімберужүйесініңсапасынарттыратындығысөзсіз.
Дуальдықжүйеөзмәніндебілімберумекемесіменөндірісте қатарбілімалудыбілдіреді. Білімберутеорияментәжірибеніңбайланысыпринципіненегізделеді. Дуальдықжүйедетараптардыңқарым-қатынасытепетеңдікжәнеәділдікпринциптерінегізіндеқұрылады. Әлеуметтіксеріктестіккеқатысушылароқытунәтижесінеғанаемес, соныменқатароқытудыңмазмұнына, оныңұйымдастырылуынамүдделі. Студенттердікепілдіккеиеболуғажәнебәсекегеқабілеттімаманболуға, мемлекеттіңкәсібимамандардыдаярлауғатапсырыстыңқалыптасуынажәнеорындалуына, өндірістіңөміргежәнежұмысқажақсыдайындалғанбілімдімамандардыңкелуіне, оқуорныныңбілімберуқызметінесұраныстыңартуынадегенмақсаттарыорындалады.
Мамандардыдаярлаубарысындаоқытудыңдуальдыжүйесімаңыздырольатқарады. Оныңерекшелігісол, кәсіптікоқытуүрдісініңбасымбөлігіоқуорнындаемес, кәсіпорындаөтеді. Қазақстандағытехникалықжәнекәсіптікбілімдіжаңғыртуүрдісінтереңдетугедуальдыжүйеніенгізуүлкенмүмкіндіктерберді. Оқуүрдісініңбарлықдеңгейлеріндесапалы, тиімдіәлеуметтікдайындықтаржоғарылатылды. Осыарқылыжаһандықбілімбәсекелестігіндегікәсібимамандаярлаудакәсібишеберлікке, іскерліккеқолжеткізугеболады. Сапасыжоғарыбілімібарұрпақтәрбиелеуарқылығанаелімізбәсекегеқабілеттімемлекетболатыныанық.
Бүгінгізаманталабы – жан-жақтыдамыған, өзіндік “мені” қалыптасқан “тұлға” тәрбиелеу. Студент “тұлға” болыпқалыптасуыүшіноныңбойындатүрліжағдаяттағыпроблеманыанықтауға, өзіндіктұжырымжасайбілуге, өзіндікбағалауға, сыниақпараттардыөзбетіментабуға, талдауғалогикалықоперациялардықолданаотырыпдәлелдеугежалпыалғандажекеадамныңқұзіреттіліктеріқалыптасуықажет.
Дуальдыжүйеменоқытудыңжетістігікөп:
Біріншіден, бітірушітүлектердіңжұмысқаорналасукөрсеткішіжоғарыболады, себебіоқубарысындаөндіріспентығызбайланыстаболғанстудентжұмысберушініңбарлықталаптарынигеріп, меңгергенжұмысшымаманболады.
Екіншіден, жақсыбілімді, болашақжұмысшымаманпсихологиялықжағынанжаңаортағабейімделгендайынмаманболыпшығады. Өндірістеөздігіненшешімқабылдайалады. Теорияментәжірибенімеңгеріп, бекітілгенжұмысқадегенжауапкершіліксезіміжоғарылайды. Өндірістеболғандықтанұжымменжұмысжүргізедіжәнеөндірістегіжұмыстарғабейімделеді.
Үшіншіден, «тәжірибедентеорияға» принципіменжұмысжүреді, студенттеориялық, яғнитекстпенайтудангөрі, өндірістегіжағдаяттарғасәйкесжұмысжүргізеді. Теориядағықиындықкелетінтерминдерменесептердітәжірибежүзіндешешеді.
Төртіншіден, жұмысберушініңстуденткебергенбағасыдайындалғанмаманныңбіліктілігіменбайқалады. Алғашқыкүнненбастапұзақуақытөндірістежұмысшыболғанстудент, өзініңбілімменынтасынкөрсетеді.
Бесінші, оқытушытекқанатеориянығанамеңгермей, өндірістегісоңғыжаңалықтардыбіліп, заманауиталаптардымеңгереді.
Алтыншы, бюджеттікшығыназаяды, себебіоқуғакеткеншығынныңбіразбөлігіөндірістеболғандықтанстудентоныкүнделіктікөріп, игереді.
Жоғарыдааталғанмәселелердіңбарлығыдуальдыоқытутехнологиясыенгізіліп, жүзегеасқанкездеқолжеткізетіннәтижелер.
Дуальдыоқытуүдерісіндесынитұрғыданойлаутехнологиясынпайдаланудыңмаңызызор. Сынитұрғыданойлау- оқуменжазудыдамытубағдарламасы. Студенттіңоқытушымен, қатарластарыменеркінсөйлесуге, пікірталастыруға, бір-бірініңойынтыңдауға, құрметтеуге, қиындықтыжеңугебаулитынбағдарлама.
Сыниойлаудағыстудентәрекеті:
Өзойынеркінжазу
Өзгенітыңдайбілужәнекөмектесу
Бірлесеәрекетету
Өзәрекетінталдау
Өзмақсатынанықтау
Дуальдыүлгідесынтұрғысынанойлаубағдарламасыбойыншасабақжоспарыныңкезеңдері:
Қызығушылықтыояту–бұрынғыбілетінжәнежаңабілімдіұштастырудантұрады.Үйренушіжаңаұғымдарды, түсініктерді,өзініңбұрынғыбілімінжаңаақпаратпентолықтырады, кеңейтетүседі.Сондықтанда, сабаққарастырылғалытұрғанмәсележайлыстудентнебіледі, неайтаалатындығынанықтауданбасталады.
Мағынанытану – үйренушіжаңаақпаратпентанысады, тақырыпбойыншажұмысістейді, тапсырмаларорындайды. Оныңөзбетіменжұмысжасап, белсенділіккөрсетуінежағдайжасалады.
Ой-толғаныс – бағдарламаныңүшіншікезеңі. Күнделіктіоқытуүдерісіндестуденттіңтолғанысынұйымдастыру, өзіне, басқағасынкөзбенқарап, бағаберугеүйретеді. Студенттерөзойларын, өздерібайқағанақпараттардыөзсөздеріменайтаалады. Бұлсатыдастуденттербір-біріменәсерлітүрдеойалмастыру, ойтүйістіру, өзүйренужолын, кестесінжасаумақсатындабасқалардыңәртүрлікестесінбіліпүйренеді.
Оқытудыңосындайжаңапедагогикалықтехнологияларынсабаққаендірубүгінгітаңдаәрбірұстаздыңбастымақсатыболуыкерек. Себебі, елімізгезаманталабынасайқалыптантысойлайалатын, шұғылшешімдерқабылдайбілетін, белсенді, шығармашылазаматтарқажет. Сабақтатекбілімділікмақсаттардышешіпқоймай, балалардыңжекелікқасиеттерін, қабілеттеріндамытудыңжолдарынқарастырудадәстүрліоқытумендамытаоқытудыңайырмашылығынсалыстырукестесіарқылыкөрсетугеболады. Оқытушыбұлжүйеменжұмысжасағанда, үнемістудентсанасындаболыпжатқанөзгерістердібақылап, оныңдамуынжан-жақтызерттейотырып, өзсабақтарынсоғансайөзгертіпотыруытиіс.
Қорытакелгендедуальдыоқытужағдайындасынитұрғыданталдаужүргізустуденттердіңтеориядаалғанбілімінпрактикадапайдалануынажәнеөзмамандығынжетікбілуінемүмкіндіктуғызады. Техникалықжәнекәсіптікбілімберусаласындадуальдыоқытуғакөшушәкірттеріміздіңбілімдіжәнебіліктімаманболуыныңнегізгіқозғаушыкүшіболыптабылады.
Пайдаланылғанәдебиеттертізімі:
-
ҚазақстанРеспубликасыныңбілімберудідамытудың 2011-2020 жылдарғаарналғанбағдарламасы.
-
Қазақстан республикасының «Білім туралы»Заңы.
-
«Дуалды оқыту жүйесі: кәсіби біліктілікті арттырудың жаңа мүмкіндігі».
-
«ТжКБ жүйесіне халықаралық тәжірибелерге негізделген оқытудың дуалды жүйесін енгізу перспективасы».
-
Педагогикалық ізденс №3 (9) 2014 жыл.