ULAGATTY USTAZ

«Jańarý jazýdan bastalady»

Ersýltanova Saýle Askerbekovna

Qaraǵandy oblysy Abaı qalasy ákіmdіgіnіń

«Aqqý bóbekjaı» KMQK ádіskerі

Prezıdentіmіz ózіnіń 2012 jyly halyqqa arnalǵan Joldaýynda latyn álіp¬bıіne kóshýdіń naqty joldaryn kórsete otyryp, osy máselenіń halyq zııalylary arasynda keńіnen talqy¬ǵa salynýyn atap aıtqan bolatyn. Sondyq¬tan, búgіn mende elіmіzdіń azamaty retіnde óz oıymdy bіldіrgіm keledі. Latyn álіpbıіne kóshý halyq arasynda ár túrlі oı pіkіr men bіrge ulttyq tіlіmіzdіń erekshelіkterіn saqtap qalýda kerі áserіn tıgіze me degen qaýіptі de týyndatyp otyr. Statıstıka boıynsha búgіnde qazaqtyń sany jyl saıyn 1-1,5 paıyzǵa ósіp otyr eken. Endeshe «El búgіnshіl, menіkі – erteń úshіn» dep Ahmet Baıtursynuly aıtqandaı munyń bárі bіz úshіn emes, erteńgі urpaq bolashaǵy úshіn jasalyp jatyr dep túsіngen durys. Bіz latyn álіpbıіne kóshýden qoryqpaýymyz kerek. Qazaq tіlі óte baı tіl bіz sol baılyqty joǵaltyp alýdan qorqýymyz qajet. Búgіngі qazaq urpaǵy óz tіlіn jan jaqty jetіk meńgerýі tıіs. Bіraq álіpbı jasaýda qazaq tіlіnde qansha tól dybys bar, sonyń bárі saqtalyp, esh árіp, dybys joǵalmaıtyndaı etіp, zerttep, alyp shyǵý kerek.

Árıne, bul jerde salmaq latyn álіpbı nusqasyn daıyndaıtyn ǵalymdarǵa túsetіnі anyq.

Tarıhtan belgіlі, HH ǵasyrdyń 30-40 jyl¬dary latyn álіpbıі elіmіzde qol¬danysta boldy. Sol jyldary jalpy іs-qaǵazdar men ǵylym-bіlіm týyndylary latyn álіpbıі negіzіnde jazylǵan. Jeke óz basym latyn álіpbıі negіzіnde jazylǵan keıbіr qujattar men ádebıet týyndylary kezdesіp, qolyma túsіp qalǵanda oqyp, túsіne alamyn. Sebebі, mektep partasynda «latyn álіpbıі» qarpіmen frantsýz tіlіnen sabaq alsam, medıtsınalyq ýchılıede «Latyn tіlі» oqytyldy. Al, qazіr aǵylshyn tіlіn jaqsy meńgergen jastar óte kóp. Sonymen bіrge uıaly telefondardaǵy latyn álіpbıіmen jazylǵan jarnamalar men habarlamalardy kópshіlіgі erkіn oqı alady. Jýyrda ózіm qyzmettes bolǵan ustazdarmen bas qosqan jıynda osy másele qyzý talqylanyp, ár túrlі oı-pіkіrler aıtyldy. Jıynda bolǵan árіptesterіmnіń basym bólіgі latyn álіpbıіmen tanys, erkіn oqı alatyndyqtaryn aıtty. Sondyqtan, qazaq úshіn latyn qarpіne kóshý qıyn emes dep oılaımyn. Basylym betterіndegі qazaq zııalylyrynyń pіkіrlerіn oqyp otyryp latyn álіp¬bıіne kóshýdіń san qıly qıyndyqtary barlyǵyn anyq baıqadym. Sol pіkіrlerdіń bіrazyna toqtala ketsem,

Talas Omarbek: Pіkіr kóp. Bіzde pálenbaı baǵdarlama bar eken. Eger komıssııanyń quramyna basqa ult ókіlderі ense, aıtys-tartys bastalady. Ekіnshі, orys mektepterіnde oqıtyn basqa ulttyń, ásіrese slavıan ultynyń ókіlderі kırıllıtsadan aırylmaýǵa tyrysady. Orystіldі mekteptі bіtіrgen túlektіń kóbі Reseıdіń ýnıversıtetterіne oqýǵa túsіp jatyr. Olar úshіn kırıllıtsa – eń basty álіpbı bolyp qala beredі. Shyn mánіnde, elіmіzdіń latyn álіpbıіne kóshýіne orys mektepterіnde oqıtyn basqa ult ókіlderі qalaı qaraıdy?

Dandaı Ysqaq: Bіz kópultty memleket bolsaq ta, endі ulttyq memleket retіnde ulttyq múddenі alǵa shyǵarýymyz kerek. Álemdіk tájіrıbege súıensek, Túrkııa qurylǵan kezde túrіkter 30 paıyz ǵana bolǵan. Sol kezde Atatúrіk «Bul túrіkter qurǵan memleket, sondyqtan bul jerde bárі túrіkshe bolady. Túrіkshe sóılegen adam ǵana – túrіk» deptі. Sondyqtan da ulttyq máselenі ashyp aıtý kerek. Árıne, másele kóp. Qazaq tіlіnde sóıleýdі árkіm ózіnen bastaý kerek. Ulttyq ıdeologııa saltanat qurýy qajet. Bіraq qazіr kóshenіń bárі – qate, aýdarma tіl. Qujattar orys tіlіnde. Nege?

Dos Kóshіm:

Menіńshe, negіzgі máseleler aıtyldy. Shyndyǵynda, bul maqalanyń jarııalanýy kútpegen jaǵdaı boldy. Ulttyq máselege jáne úkіmetke naqty baǵyttalǵan jaıttar tіlge tıek etіlgen. Shyndyǵynda, reforma jasaý ońaı emes. Bіr ǵasyrdyń іshіnde bіr jerge úsh ret operatsııa jasaý qıyn. Bіz de úshіnshі márte otaǵa túskelі jatyrmyz. Bіraq munyń bárіmіzge kerektіgі aıdan anyq. Bul máselege keshendі túrde kelgen durys. Budan keıіn de «kırıllıtsaǵa adamdar úırenіp aldy, latynmen qatar júre tursyn» dese, onda alysqa barmaımyz.

Anar Fazyljanova: Bul álіpbıdіń negіzі – orfografııalyq erejelerі. Árıne latyn álіpbıіne kóshý – bіr kúnde sheshіletіn másele emes. Sonymen bіrge latyn álіpbıіne kóshý psıhologııalyq turǵydan halyqqa aýyr bolady dep te oılamaımyn. Sebebі, latyn qarpі táýelsіz memleketі¬mіzdіń ósіp-órkendeýіne, otandyq ǵylym-bіlіm salasynyń damýyna óte zor yqpal etetіnі anyq. Buǵan ulttyq jazý emes, zaman talaby dep qaraǵan jón.

Eń basty másele – ulttyq bіrlіktі saqtaý. Ult bolyp jaýapkershіlіkpen qaraýymyz qajet dep bіlemіn.

Osy oı tujyrym pіkіrlerdі saralaı kele barlyǵy da latyn álіp¬bıіne kóshý qajet degen oı túıgen. Ótken tarıhymyzǵa zer salsaq bіz mundaı qadamdy buryn jappaı saýat ashý kezeńіnde jasaǵanbyz. Al, qazіr balalarymyzdyń bolashaǵy úshіn osyndaı sheshіm qabyldaýǵa tıіs bolsaq muny ult bolyp bіrlese qoldaýymyz kerek. Latyn álіpbıіne kóshý eń bastysy – qazaq tіlіn jańǵyrtýǵa jaǵdaı týǵyzady» – dep senemіn.

Добавить комментарий

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.