ULAGATTY USTAZ

Latyn álipbıi: jańǵyrý – jazýdan bastalady

Latyn álipbıi: jańǵyrý – jazýdan bastalady

Qaraǵandy oblysy Abaı aýdany Kýrmın aýyly
«Kýrmın tirek mektebi (resýrstyq ortalyq)» KMM
fılolog-aqyn Bóken Qazbek Maratuly

Zaman bir orynda turmaıtyny barshamyzǵa aıan. «Zamanǵa qaraı adamy, talapqa oraı mamany» bolǵany durys. Ómirdiń ár salasy únemi jetilip, jańa tehnologııalardy ıgerip, úzdiksiz damý ústinde aıanbaı eńbektenýi qajet. Dúnıe jańǵyryp, ózgerip otyrýy tabıǵı qubylys. Rýhanı jańǵyrý jazýdan, oqýdan, bilimnen bastaý alady. Elbasynyń jarlyǵymen elimizde latyn álipbıine kóshý bastalyp ketti. Latyn álipbıin qabyldaý arqyly biz óz oı-sanamyzdy jańǵyrtamyz. Órkenıetti elder qataryn emin-erkin kiremiz. Túrki tildes qandastarymyzǵa jaqyndasyp, aralasyp uly kóshke ilesemiz. Bir-birimizdi jaqyn bilip, birge týǵan baýyrdaı bolashaqqa nyq qadam basamyz. Jańadan bastalǵan ár iste aqylshy da, syn aıtýshy da, mineýshi de jetip artylary belgili jaǵdaı. Syn túzelmeı, min de túzelmesi anyq. Syn oryndy aıtylyp, odan nátıje bolyp jatsa quptaǵannan basqa aıtarymyz joq.

Latyn álipbıiniń birneshe nusqasy halyq nazaryna usynylǵanyń jaqsy bilemiz. Barlyq nusqalardy saraptamadan ótkize kele 32 tańbamen belgilenetin nusqaǵa toqtaldyq. Osy nusqada kórsetilgen keıbir tańbalar áli kúnge deıin daý týǵyzýda. Atap aıtar bolsaq «i» men «ı» áripteriniń uqsastyǵy. «Ch» jáne «v» dybystary qazaq tilindegi sózderde joq, tek qana basqa tilden engen sózderde ǵana kezdesedi. «Chaı, chek, pochta, chemodan» degen sózderdi «shaı, túbirtek (shek), poshta, shabadan» dep aıtyp júrmiz ǵoı. «Velosıped, Vladımır, vals, t.b.» sózderde de aýdarýǵa bolatyndaryn aýdaryp, aýdarýǵa bolmaıtyndaryn «b» árpimen almastyrsa bolady. Tilimizde «v» árpimen jazylatyn qazaqsha sózder joq. Óz tilimizge beıimdep ózgertip aıtqanda turǵan eshqandaı sókettik joq.
Mundaı pikirlerge, usynystarǵa ana tilimizde durys sóıleı almaıtyn ortadaǵylar eki qolyn kótere qarsy pikir aıtary sózsiz. Olar nelikten qarsylyq bildiredi? Sebebi, ondaı adamdardyń sanasy ábden orys tilimen ýlanyp, ulttyq bolmysynan alystap ketken. Oǵan birneshe dálelder keltire keteıin. Áli kúnge deıin óz aty-jónimizdi taza, qatesiz qazaq tilinde jaza almaı kelemiz. «-ov, -ova, -ev, -eva, -ın, -ına, -ovıch, -evıch, -ovna, -evna » sekildi qosymshalarǵa taskenedeı jabysyp alǵanbyz. Sanamyzdyń ýlanǵany sonshalyq bul qosymshalardan aıyrylsaq týǵanymyzdan aıyrylyp qalǵandaı bolamyz. Emlelerdi, sózdikterdi tezdetip shyǵaryp, halyqpen tyǵyz jumys jasaý kerek. Túrli saıystar, is-sharalar ótkizip, nasıhattaý qajet. Tólqujattardy latyn álipbıi boıynsha toltyryp, qosymshalardy qurtqanymyz durys. Birinshi tegi, odan keıin aty, ákesiniń aty jazylatyn bolsa, túkte qıyndyq bolmaıdy. Ol úshin burynǵy basqa qujattardy aýystyrmaısyzdar dep halyqqa túsindirý jumystary júrgizilse bolǵany. Sol sekildi mekeme, bank, saýda, oıyn-saýyq oryndarynyń ataýlary latyn árpimen qatesiz tek memlekettik tilde ǵana jazylsyn degen zań júzinde buıryq shyǵarylsyn. «El bolamyn deseń, besigińdi túze» dep tekke aıtylmaǵan. Ókinishke qaraı biz tilimizdi, aty-jónimizdi, eldi mekenderimizdi, qala, aýdandarymyzdy, kóshelerimizdi memlekettik tilde jaza almaı, ózgerte almaı músápirdiń kúıin keshýdemiz. Táýelsiz El bolǵanymyzǵa da otyz jylǵa taıap qaldy. Osy jyldar aralyǵynda til týraly aıtyp ta, jazyp ta kelemiz. Biraq, qatyp qalǵan seń qozǵalmaı, jibimeı tur. Buǵan kináli kim? Nege qozǵalmaımyz? Kimge jaltaqtaımyz? Aıta bersek, osylaısha suraqtar tizbektelip kete beredi. Bárine kináli ózimiz. Basqa ult kelip, bizdiń kemshiligimizdi, qateligimizdi túzemeıdi.
Munyń bárin ózgertip, alǵa súıreıtin ultjandy azamattar. Júregi «qazaǵym, qazaǵym» dep soǵatyn, elim dep egilip, jerim dep jany kúıip júrgen azamattarymyz ben qyzdarymyz namysty qoldan bermeıtini anyq. Átteń tonnyń keltesi-aı demekshi olardyń qolynda bılik joq. Bılikte, mınıstrlikte, ákimdikte, bank salasynda, t.b. otyrǵandar osyndaı bolsa, mundaı beıshara bolmas edik. Jalpy halyq latyn álipbıin qoldaıdy. Elimiz alǵash ret jalpyhalyqtyq dıktant jazǵanda muǵalimder men oqýshylarymyz joǵary kórsetkish kórsetti. Osydan-aq eldiń erekshe yqylasy bar ekendigin baıqadyq. Búırekten sıraq shyǵaratyndar da tabylyp jatty. Olar orys tilinde sóılep úırenip qalǵandyqtan ishteı qarsylyq kórsetýde. Halyqqa kompıýtermen, uıaly telefonmen jumys jasaýdy eshkim úıretken joq. Yntalanǵan, qyzyqqan adamdardyń bári bul kúnde olardy jaqsy ıgerip alǵan.Sol sekildi latyn álipbıinde oqý men jazýdy da tez úıreneri sózsiz. Eń bastysy ynta bolsa bolǵany.
«Aıta, aıta Altaıdy, Jamal apaı qartaıdy» degendeı bitpeıtin bir is bolyp tur. Elbasy latyn álipbıine kóshýimiz qajet degende erekshe qýandym. Endi osy bastaǵan isti damytý, jetildirý bizdiń basty paryzymyz. Bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, belsene áreket etip, birlik bar jerde, tirlik bar ekendigin kórseteıik, aǵaıyn! Aty-jónmizdi taza qazaq tilinde qatesiz jazaıyq! Basqa tilden engen qosymshalardy qurtaıyq!

Qur bekerge ómir súrip jatpaıyq !
Tilimizdiń tazalyǵyn saqtaıyq!
Latyn álipbıin oqyp, ıgerip,
Ata-baba úmitterin aqtaıyq !

Добавить комментарий

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.