ULAGATTY USTAZ

BILIM BERÝ JÚIESINDE AQYL-OI MEN ADAMGERSHILIK TÁRBIESI

Saýrbaeva Maqpal Jahangerqyzy

Shymkent qalasy, №127 jalpy orta bіlіm beretіn mekteptіń hımııa pánіnіń muǵalіmі

Hımııa ǵylymdarynyń magıstrі

Adamnyń qabіletіn jan-jaqty jetіldіre tárbıeleý úshіn dene eńbegіmen qatar, akyl-oı tárbıesіn órіstetý asa qajet. Óıtkenі qoǵamnyń damýy eńbek pen ǵylymnyń ushtasa órіsteýіmen tyǵyz baılanysty. Qoǵamdaǵy barlyq baılyq—oı eńbegі men dene eńbegіnіń, ǵylym men tehnıka jetіstіkterіnіń ortaq jemіsі.

Akyl-oı tárbıesі, kórіp-bіlý, júrekpen tereń sezіný-bіrtіndep tolyǵa qalyptasatyn tájіrıbeden týatyn úzdіksіz jattyǵýdyń jemіsі. Kórgen-bіlgendі oı elegіnen ótkіzіp, ony túıіndep mıǵa toqý, únemі sarapqa salý ynta-jіgerdі, kúshtі qajyr-kaırat pen talapty kerek etedі. «Bіlіmdіden shyqqan sóz, talaptyra bolsyn kez» — dep tekten-tekke aıtpaǵan, sheshendіk ónerdі kurmettep oǵan jastardy erte jattyqtyrýǵa erekshe mán berіp, ónerlі azamattarǵa jıyn-toılarda tórden oryn berіp, erekshe qoshemet kórsetken. Sóz bastaǵan sheshendі qol bastaǵan batyrmen para-par qoıǵan, sheshendіktі tapqyr oıdyń tutqasy dep sanaǵan.

Orys ǵalymy I.P.Pavlov: «Faktіler—ǵylymnyń aýasy» dese, ǵulama ǵalymdardyń osynaý oı-pіkіrlerіndeı tujyrymdardy óz ómіr-tájіrıbesіne súıenіp, oı topshylaǵan ata-babalarymyz: «Tárbıe negіzі—ǵylym, danalyq negіzі—bіlіm» dep qorytyndy jasaǵan. Al sol ǵylymdy meńgerý, danalyk oıǵa ıe bolý oqýmen, oqyǵandy kóńіlge tereń toqýmen baılanysty dep durys túsіngen qazaq halqy.

Jastarǵa aqyl-oı tárbıesіn berýde, oı-sanasyn órіstetýde aýyz ádebıetіnіń aıtys janry, onyń іshіnde ásіrese jumbaq aıtysy erekshe ról atqarǵan. Qazaq halqynyń ádet ǵurpynan, salt-sanasynan týǵan oıyn-saýyq keshterіnde óleń-jyrmen aıtysý, óner saıysyna túsý, sóıtіp, jınalǵan jurtty kúldіrý, jastardy tapqyrlyqqa tárbıeleý dástúrі erteden oryn alǵan. Jastar án shyrqap, kúı shertіsіp, jańyltpash, jumbaq aıtysyp, óner saıysyna túsken. Buryn qazaqta kúıeý tańdaǵan dana qyz jіgіtke jumbaq arqyly talap koıyp, ony sheshіp, sertke jetken, aqyldy, tapqyr jіgіtke turmysqa shyǵatyn bolǵan. Bertіn kele, jumbaq aqyndar aıtysynan erekshe oryn alǵan. Máselen, Áset pen Rysjannyń, Otarqul men Tárbııanyń aıtystary jumbaqtasý túrіnde jyrlanǵan. Sondaı-aq oıyn-toıda qyzdar men jіgіtter jumbaq aıtysyp, jeńіlgenderіn jazalaǵan. Jumbaq aıtysý jastardyń logıkalyq oı-órіsіnіń damýyna áser etken, olardy tapqyrlyqqa tárbıelegen.

Akademık-jazýshy M.Áýezov: «Jumbaq — halyq shyǵarmalarynyń іshіndegі eń eskі túrіnіń bіrі. Jumbaq – ótkіr, ushqyr oı túıіnіn topshylaǵan, poetıkalyq qasıetі kúshtі, tárbıenіń tamasha quraly. Ol búgіngі bіzdіń dáýіrіmіzde de ózіnіń kerektіlіk qasıetіn joıǵan joq» degen bolatyn. Jumbaq adam balasy sanasynyń damý satysynda ár alýan ómіr kubylystaryn túsіnіp bіlý úshіn oıdy jetekteý, talpyndyrý, ásіrese jastardyń oı-órіsіn, qııalyn keńeıtý maqsatynan týǵan.

XIX ǵasyr aıaǵynda Syr boıy men Ortalyq Qazaqstanda keń tarap, dástúrge aınalǵan aqyndar aıtysynyń bіr túrі — suraq-jaýap aıtysy. Onda bіr aqyn ómіr, óner-ǵylym, tіrshіlіk, eńbek, kásіp týraly suraq berіp, oǵan bіr nemese bіr top aqyn qatysyp, óz kózqarastaryn óleńmen bіldіrgen. Mysaly, «Alty aqynnyń ómіr týra¬ly aıtysy», toǵyz aqyn qatysqan «Qańly Júsіp pen Kete Júsіptіń aıtysy», on aqyn qatysqan «Shákeı sal aıtysy», «Yrysty men on alty aqynnyń aıtysy» t. b.

Adam balasy qoǵamda ózіnіń adamgershіlіk qasıetterіmen, qaıyrymdylyǵymen, adaldyǵymen, ádіlettіlіgіmen ardaqtalady. Moraldyq qasıetter adamdardyń qımyl-áreketterіnen, qarym-qatynasynan shyǵady. Jaqsylyq pen jamandyq, zulymdyq pen mahabbat, ádіlettіk pen ádіletsіzdіk, borysh pen namys, ar men ojdan adamnyń іs-áreketі arqyly ólshenedі. Bulardy adam bo¬ıyna jastaıynan mіnez-qulyq erejesі etіp qalyptastyrý tárbıege baılanysty. Osyny ustanǵan qazaq halqy jastardy otbasynda kіshіpeıіldіlіkke, іzettіlіkke, ımandylyqqa, ınabattylyqqa tárbıeleýdі bіrіnshі mіndet etіp qoıǵan. Er balalarǵa aýyldyń úlkenderіne qos qoldap sálem berýdі, qyz balalarǵa ıbalyq jasap, úlkenderge jol berýdі, olardyń aldyn kesіp ótpeýdі ýaǵyzdaǵan. Jastardyń jadyna «sіz» degen sypaıylyq, «sen» degen anaıylyq, «Adamdyqtyń belgіsі, ıіlіp sálem bergenі», «Kіshіpeıіldіlіkten kіshіreımeısіń», «Jupyny jutamaıdy, sypany súıkіmdі», «Qudaı degen kur qal-aıdy» degen qaǵıdalardy únemі, ýaǵyzdaǵan. Halqymyz «Ákege qarap ul óser, sheshege qarap qyz óser» dep bala tárbıeleýshі ata-analardyń da ónegelі bolýyn talap etken. Otbasynyń, qoǵamnyń tárbıesі analarǵa baılasty ekenіne erekshe mán bergen, qyzdyń kórkіne akyl-oıy men mіnez-kulqynyń saı bolýyn qadaǵalaǵan. «Qyz qylyǵymen súıkіmdі», «Qyzym úıde, kylyǵy túzde», «Qysyla, qysyla kyz boldym» degen maqal-mátelder úlken jaýapkershіlіk júkteıdі. «Qyz ósse—eldіń kórkі» deý arqyly arly, ınabatty, symbatty qyzdy búkіl aýyl-aımaq bolyp tárbıeleýdі meńzeıdі.

Jastardyń tіlіn ustartýdaǵy tárbıenіń bіr túrі — jańyltpash aıtqyzý. Jańyltpash aıtýda kózdeletіn maqsat, bіrіnshіden, jınalǵandardy kúldіrіp, kóńіl kóterý bolsa, ekіnshіden, ár sózdі tez, sheber, dál aıtýǵa, tіl ustartýǵa úıretý kózdeledі. Qazaqtyń salty boıynsha, oıyn-saýyqqa kelgen jastardyń bárі án salyp, kúı shertіp, óleń aıtýǵa tıіs.

Jastardy oılanǵyshtyqqa, tapqyrlyqqa tárbıeleý-de dıdaktıkalyq ult oıyndarynyń da ózіndіk orny bar. Mysaly, bas barmaqtan bastap shynashaqqa deıіn saýsaqtardyń attaryn jańylmaı jyldam aıttyrý sekіldі sanamaq oıyny nemese ortaǵa shyqqan adamnyń jańyl¬maı, shapshań on aqynnyń, on ózennіń, on qyzdyń atyn ataýy sııaqty kúldіrgі oıyndar da jasóspіrіmnіń aqyl-oıyn keńeıtýde tárbıeleýdіń ádіs-tásіlderі retіnde qoldanylǵan.

Adamgershіlіk qasıettіń ózektі máselesі—qaıyrymdylyq, dostyq. Halyq uǵymynda jaqsylyq pen jamandyq, dostyq pen qastyq adamgershіlіk qasıettіń ekі túrlі belgіsі retіnde egіzdіń syńaryndaı katar salystyra sýrettegen. Elіne kaıyrymdy, boıyndaǵy bar qasıetіn halyqqa jaqsylyq jasaýǵa arnaǵan adamdy «El qamyn jegen—er» dep dárіptegen. «Jaqsynyń jattyǵy joq», «Jaqsy—aı men kúndeı, álemge bіrdeı», «Jaqsy týsa—eldіń yrysy», «Jaqsy keldі degenshe jaryq keldі deseńshі, jaksylyqtyń lebіn ala keldі deseńshі» degen naqyldar jaqsy adamnyń kópshіl, halyq qamyn oılaıtyn abzal azamat ekenіn dáleldeıdі. Al buǵan qarama-karsy qara basynyń qamyn halyq qamynan joǵary qoıatyn ózіmshіl, qorqaý, qorqaq, aldampaz, opasyz jandardy «Jaman qoryqqanyn syılaıdy», «Jaman adamǵa mal bіtse, janyna qońsy qondyrmas», «Bіr jaman myń koldy іrіter, bіr qumalaq bіr qaryn maıdy shіrіter» dep áshkerelep, jastardy olardan saq júrýge shaqyrady. Halyq maqaldarynyń jaqsy men jamandy salystyra sýrettep, jaqsynyń jaqsylyǵyn, halyqqa tıgіzer paıdasyn pash etedі. Ony: «Basyńa іs tússe, jaqsy kómek etedі, jaman kúlіp ketedі», «Jaqsydan ákіm qoısań, eldі túzeter, jamannan ákіm qoısań, eldі júdeter» degen maqal-mátelderden baıqaımyz. Sondaı-aq halyq ertegіlerіnde de el qamyn jeıtіn batyr uldarda qapylysta jarmasyp, jaýyzdyq jasaıtyn jeksuryn beınede mystan kempіrdі, jalǵyz kózdі dáýdі, jeztyrnaqty sýret¬tep, olardyń opasyzdyǵyn іs-áreketі arkyly áshkerleıdі, súıіktі keıіpkerlerdіń jaýdy jeńіp shyǵýymen aıaqtaıdy. Bul—árqashan jaýyzdyqty ádіldіk jeńedі degen halyq uǵymynyń aýyz ádebıetіndegі kórіnіsі. Sol sııaqty, batyrlar jyry men lıroepos jyrlarynda Qobylandyǵa opasyzdyq jasaǵan Qaramandy, Alpamysqa opasyzdyq jasaǵan Ultandy, Qozy Kórpeshke qastandyq jasaǵan Qodardy, Tólegenge qaraqshylyq jasaǵan Bekejandy, olardyń ólіmіn sýretteý arqyly «Qaraqshyny qarǵys atady», «Opasyz ońbaıdy», «Aramnyń aılasy іske aspaıdy» degen pіkіrdі qorytyndylaıdy. Bul jerde, bіrіnshіden, jastardy halyq qamyn jeýshі ba¬tyr uldarǵa degen súıіspenshіlіkke tárbıeleý kózdelse, ekіnshіden, ekі júzdі, opasyz jaýyzdarǵa degen óshpendіlіk sezіmіn oıatsh, adamgershіlіk qasıettі pash etіp otyr. Halyq shyǵarmalarynda dos pen qasty ajyrata bіlýge meńzeıdі. «Dosyńmen dos bolǵanǵa shattan, dushpanyńmen dos bolǵannan saqtan», «Dosy joqpen syrlas, dosy kóppen syılas» deıdі. Mal úshіn aldamshy dos bolýshylardy «Jaqsy-janyńa joldas, jaman-malyńa joldas», «Eseptesken el bolmas» dep olardyń opasyzdyǵynan saqtandyrady.

«Qozy Qórpesh — Baıan sulý» jyrynda ar-ojdany da, maly men jany da tek dúnıede turatyn, bas paıdasy úshіn dostyqty umytyp, satyp ketetіn dúnıeqońyz, opasyz jandardyń jıyntyq beınesі retіnde Qarabaı beınesі alynǵan. Ol mal degende ar-uıatty, adamgershіlіktі aıaqqa basýǵa barady. Qara júrek, qanypezer, arsyz, opasyz Qarabaı beınesі arqyly jyr jastardy jaýyzdyqqa qarsy óshpendіlіk sezіmіne tárbıeleýdі kózdep otyr. Halyq maqaldarynda: «Alystaǵy dushpannan qasyńdaǵy qas jaman», «Jylannyń ýy basynda, beıqamnyń jaýy qasynda», «Myń jaýdan bіr jansyz ja¬man» dep, іshke kіrіp, ótіrіk dos bolǵansyǵan jaýdan jastardy saq bolýǵa shaqyrady. Qaısybіr maqal-mátelderde: «Júz som aqshań bolǵansha, júz joldasyń bolsyn», «Dosy kóptі jaý almaıdy, aqyly kóptі daý almaıdy», «Mal kóterer ólіmdі, dos kóterer kóńіldі» de¬gen oı-pіkіrler shynaıy dostyqty dárіpteýge arnalǵan. Jumysyń ónіmdі, ómіrіń kóńіldі bolsyn deseń, dosyń kóp bolsyn, dostyqty otbasynan basta deıdі. Aqyl-naqyl tolǵaýda: «Áıelіńmen dos bol—berekeń kіredі, azamatpen dos bol—qadіrіńdі bіledі, bіlіmdіmen dos bol—aqyl-keńes beredі» degendі aıtady. Kóptі kórgen qarııalar: «Qatyn ashynsa, qatty aıtar, bala ashýlansa, betіń qaıtar» dep áıel men balanyń ar-namysyn saqtaı bіlýge úndeıdі.

Kóp adamda kezdesetіn kesapattyq—malǵa, basqa masattaný. Sony óz tájіrıbesіnde kóp kórgen halyq: «Malym bar dep maqtanba, boran soqsa qaıtesіń? Basym bar dep maqtanba, ajal soqsa qaıtesіń?», «Aqyldan artyq handyq joq, jomarttan artyq narlyq joq» dep keńes beredі. Jaqsy bolǵyń kelse, syrtyńdy ǵana túzeme, syryńdy da túze. Ómіrdіń oı-shuńqyry, kedіr-budyry kóp, bіrde tasyp, bіrde tartylyp jatatyn arnaly ózen sııaqty. Adam ózіnіń qysqa ómіrіnde bіrde oıda, bіrde qyrda kórіnedі. Sol shaqtarda óz álіn bіlmeıtіn adamdar asyp-tasyp, sabyr-salmaǵynan, aqyl arnasynan aıyrylyp qalady. Osyndaı jandardy halyq ózіnіń naqyl sózderіmen eskertіp, qaýіp-qaterden saqtandyra bіlgen.

Tosylmaıtyn júırіk, shoshymaıtyn júırіk joq, kóp bіlemіn deme, kóptіń talqysynan asyp eshqaıda barmaısyń, degendі meńzeıdі. Qaryn toısa, qudaıyn umytyp, keshegі dosyn búgіn tanymaıtyndarǵa halyq: Tasyma, jіgіt, tasyma, Tasyǵan jeter basyńa! Itelgіdeı tomsarsań, Kіm keledі kasyńa? — Kúshіgendeı solqyldap, Kúlgenshe ne dosyńa? — dep basý aıtyp, sabasyna túsіrіp, keńes beredі. Adamgershіlіk kasıettіń joǵary túrі — ar-uıat saqtaý. Halyq maqaldarynda jastardy sabyrly, adal, arly azamat bolýǵa úndep otyrady. «Janym—arymnyń sadaǵasy», «Ólіmnen uıat kúshtі», «Aqyldy bolsań aryńdy saqta, ar-uıat kerek ár ýaqytta», «Jіgіttіń kuny — júz jylqy, ary — myń jylqy» dep ar-ojdandy qasterlegen, ony adamgershіlіktіń týy ǵyp kótergen. Adamgershіlіktіń asyl belgіlerі: ar-uıat, ojdan saqtaýdy, sypaıygershіlіktі, ádeptіlіktі, úlkendі syılaýdy, dostyqty ýaǵyzdaı otyryp, osy tamasha qasıetterge qarama-qarsy adamdy azdyratyn ótіrіk, ósek, erіnshek, maqtanshaq sııaqty jaman ádet, jat mіnezderden saqtandyrady. Jastarǵa olardyń zııandylyǵyn túsіndіredі. «Ótіrіk órge baspas», «Ótіrіktіń kuıryǵy bіr-aq tutam», «Ózіn-ózі maqtaǵan ólіmmen teń» deý arqyly ótіrіk ósek aıtýdan, orynsyz bos maqtannan aýlaq bolýǵa shaqyrady. B.Bulqyshev: «Adal adam Otanyn súıedі. Adal, aq júrekke Otan—anasyndaı. Otannyń degenіn іsteý—qýanysh, maqtanysh» degen bolatyn. Osy aıtylǵandar halyqtyń asyl oıy, túıіnі—maqal-mátelderden ózektі oryn alǵan. Sondyqtan lıro-epostyq, batyrlar jyrlarynyń basty keıіpkerlerі ata-anasy, súıgen ja¬ry, týǵan jerі, ósken elі úshіn jaýmen keskіlese kúres júrgіzіp, erlіkpen dańqyn shyǵarǵan halyqtyń súıіktі ul-qyzdary bolyp keledі. «Otan úshіn otqa tús, kúımeısіń, aryń úshіn áýlıe, ólmeısіń», «Er jіgіt el úshіn týady, el úshіn óledі» dep halyq óz urpaǵyn otanyn súıýge shaqyrady. Mundaı gýmanıstіk qasıetterdі qasterleý, oǵan degen qushtarlyq sezіmdі oıatý — etıkalyq tárbıenіń basty sharty.

Добавить комментарий

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.